16a1. Primum oportet constituere quid sit nomen et quid sit verbum. Postea quid negatio et quid affirmatio, et enunciatio et oratio.

1. Sicut Philosophus dicit in III De anima, duplex est operatio intellectus:

una quidem quae dicitur indivisibilium intelligentia, per quam scilicet intellectus apprehendit essentiam uniuscuiusque rei in se ipsa;

alia est autem operatio intellectus componentis et dividentis;

additur autem et tertia operatio ratiocinandi, secundum quod ratio procedit a notis ad inquisitionem ignotorum.

Harum autem operationum prima ordinatur ad secundam, quia non potest esse compositio et divisio nisi simplicium apprehensorum; secunda vero ordinatur ad tertiam, quia videlicet oportet quod ex aliquo vero cognito cui intellectus assentiat procedatur ad certitudinem accipiendam de aliquibus ignotis.

2. Cum autem logica dicatur rationalis scientia, necesse est quod eius consideratio versetur circa ea quae pertinent ad tres praedictas operationes rationis; de his igitur quae pertinent ad primam operationem intellectus, id est de his quae simplici intellectu concipiuntur, determinat Aristoteles in libro Praedicamentorum; de his vero quae pertinent ad secundam operationem, scilicet de enunciatione affirmativa et negativa, determinat Philosophus in libro Perihermeneias; de his vero quae pertinent ad tertiam operationem determinat Aristoteles in libro Priorum et in consequentibus, in quibus agitur de syllogismo simpliciter et de diversis syllogismorum et argumentationum speciebus, quibus ratio de uno procedit ad aliud; et ideo secundum praedictum ordinem trium operationum, liber Praedicamentorum ad librum Perihermeneias ordinatur, qui ordinatur ad librum Priorum et consequentes.

3. Dicitur ergo liber iste, qui prae manibus habetur, Perihermeneias, quasi De interpretatione. Dicitur autem interpretatio, secundum Boethium, vox significativa quae per se aliquid significat, sive sit complexa sive incomplexa; unde coniunctiones et praepositiones et alia huiusmodi non dicuntur interpretationes, quia non per se aliquid significant; similiter etiam voces significantes naturaliter, non ex proposito aut cum imaginatione aliquid significandi, sicut sunt voces brutorum animalium, interpretationes dici non possunt: qui enim interpretatur, aliquid exponere intendit; et ideo sola nomina et verba et orationes dicuntur interpretationes, de quibus in hoc libro determinat. Sed tamen nomen et verbum magis interpretationis principia esse videntur quam interpretationes: ille enim interpretari videtur qui exponit aliquid esse verum vel falsum; et ideo sola oratio enuntiativa, in qua verum vel falsum invenitur, interpretatio vocatur; ceterae vero orationes, ut optativa et imperativa, magis ordinantur ad exprimendum affectum quam ad interpretandum id quod in intellectu habetur. Intitulatur ergo liber iste De interpretatione, ac si dicetur De enuntiativa oratione, in qua verum vel falsum invenitur; non autem hic agitur de nomine et verbo nisi in quantum sunt partes enuntiationis: est enim proprium uniuscuiusque scientiae partes subiecti tradere, sicut et passiones.

Patet igitur ad quam partem philosophiae pertineat liber iste et quae sit necessitas istius et quem ordinem teneat inter logicae libros.

4. Praemittit autem Philosophus huic operi prooemium, in quo sigillatim exponit ea quae in hoc libro sunt tractanda.

Et, quia omnis scientia praemittit ea quae de principiis sunt, partes autem compositorum sunt eorum principia, ideo oportet intendenti tractare de enuntiatione praemittere de partibus eius; unde dicit: Primum oportet constituere, id est definire, quid sit nomen et quid sit verbum. In Graeco habetur: Primum oportet poni, et idem significatur: quia enim demonstrationes definitiones praesupponunt ex quibus concludunt, merito dicuntur positiones; et ideo hic praemittuntur solae definitiones eorum de quibus agendum est, quia ex definitionibus alia cognoscuntur.

5. Si quis autem quaerat, cum in libro Praedicamentorum de simplicibus dictum sit, quae fuit necessitas ut hic rursum de nomine et verbo determinaretur,

ad hoc dicendum quod simplicium dictionum triplex potest esse consideratio:

una quidem secundum quod absolute significant simplices intellectus, et sic earum consideratio pertinet ad librum Praedicamentorum;

alio modo secundum rationem prout sunt partes enuntiationis, et sic determinatur de eis in hoc libro (et ideo traduntur sub ratione nominis et verbi, de quorum ratione est quod significent aliquid cum tempore vel sine tempore et alia huiusmodi quae pertinent ad rationem dictionum secundum quod constituunt enuntiationem);

tertio modo considerantur secundum quod ex eis constituitur syllogisticus ordo, et sic determinatur de eis sub ratione terminorum in libro Priorum.

6. Potest iterum dubitari quare, praetermissis aliis orationum partibus, de solo nomine et verbo determinet? Ad quod dicendum quod, quia de simplici enuntiatione determinare intendit, sufficit ut solas illas partes orationis pertractet ex quibus ex necessitate simplex oratio constat; potest autem ex solo nomine et verbo simplex enuntiatio fieri, non autem ex aliis orationis partibus sine his; et ideo sufficiens ei fuit de his duabus determinare.

Vel potest dici quod sola nomina et verba sunt principales orationis partes: sub nominibus enim comprehenduntur pronomina quae, etsi <non> naturam, personam tamen determinant, sub verbo vero participium, quod significat tempus, quamvis et cum nomine convenientiam habeat. Alia vero sunt magis colligationes partium orationis, significantes habitudinem unius ad aliam, quam orationis partes, sicut clavi et alia huiusmodi non sunt partes navis, sed partium navis coniunctiones.

7. His igitur praemissis quasi principiis, subiungit de hiis quae pertinent ad principalem intentionem, dicens: Postea quid negatio et quid affirmatio, quae sunt enuntiationis partes non quidem integrales sicut nomen et verbum (alioquin oporteret omnem enuntiationem ex affirmatione et negatione compositam esse), sed partes subiectivae, id est species. Quod quidem nunc supponatur, posterius autem manifestabitur.

8. Sed potest dubitari, cum enuntiatio dividatur in categoricam et hypotheticam, quare de his non facit mentionem sicut de affirmatione et negatione? Et potest dici quod hypothetica enuntiatio ex pluribus categoricis componitur, unde non differunt nisi secundum differentiam unius et multi.

Vel potest dici, et melius, quod hypothetica enuntiatio non continet absolutam veritatem, cuius cognitio requiritur in demonstratione, ad quam principaliter ille liber ordinatur, sed significat aliquid verum esse ex suppositione, quod non sufficit in scientiis demonstrativis, nisi confirmetur per absolutam veritatem simplicis enuntiationis; et ideo Aristoteles praetermisit tractatum de hypotheticis enuntiationibus et syllogismis.

Subdit autem: et enunciatio, quae est genus negationis et affirmationis, et oratio, quae est genus enuntiationis.

9. Si quis ulterius quaerat quare non facit ulterius mentionem de voce, dicendum est quod vox est quiddam naturale, unde pertinet ad considerationem naturalis philosophiae, ut patet in II De anima et ultimo De generatione animalium; unde non est proprie orationis genus, sed assumitur ad constitutionem orationis sicut res naturales ad constitutionem artificialium.

10. Videtur autem ordo enuntiationis esse praeposterus: nam affirmatio naturaliter prior est negatione, et his enuntiatio prior est sicut genus, et per consequens oratio enuntiatione. Sed dicendum est quod, quia a partibus inceperat enumerare, procedit a partibus ad totum; negationem autem, quae divisionem continet, eadem ratione praeponit affirmationi, quae ratio consistit in compositione, quia divisio magis accedit ad partes, compositio vero magis accedit ad totum.

Vel potest dici, secundum quosdam, quod praemittitur negatio quia in his quae possunt esse et non esse, prius est non esse, quod significat negatio, quam esse, quod significat affirmatio.

Si tamen sunt species ex aequo dividentes genus, sunt simul natura; unde non refert quod eorum praeponatur.

16a3. Sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae.

Et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce.

16a5. Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces.

Quorum autem hae primorum notae sunt, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem.

De his quidem dictum est in his quae de anima dicta sunt; alterius est enim negotii.

11. Sunt ergo ea quae sunt in voce et cetera. Praemisso prooemio, Philosophus accedit ad propositum exequendum.

Et, quia ea de quibus promiserat se dicturum sunt voces significativae, complexae vel incomplexae, ideo praemittit tractatum de significatione vocum;

et deinde de vocibus significativis determinat, de quibus in prooemio se dicturum praedixerat, et hoc ibi: Nomen <ergo> est vox significativa et cetera.

Circa primum duo facit:

primo determinat qualis sit significatio vocum;

secundo ostendit differentiam significationum vocum complexarum et incomplexarum, ibi: Est autem quemadmodum in amina et cetera.

Circa primum duo facit:

primo quidem praemittit ordinem significationis vocum;

secundo ostendit qualis sit vocum significatio, utrum sit ex natura vel ex positione, ibi: Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem etc.

12. Est ergo considerandum quod circa primum tria proponit, ex quorum uno intelligitur quartum: proponit enim scripturam, voces et animae passiones, ex quibus intelliguntur res: nam passio est ex impressione alicuius agentis, et sic passiones animae originem habent ab ipsis rebus. Et, si quidem homo esset naturaliter animal solitarium, sufficerent sibi animae passiones, quibus ipsis rebus conformaretur, ut earum notitiam in se haberet; sed, quia homo est naturaliter animal politicum et sociale, necesse fuit quod conceptiones unius hominis innotescerent alii, quod fit per vocem; et ideo necesse fuit esse voces significativas ad hoc quod homines ad invicem conviverent; unde illi qui sunt diversarum linguarum non possunt bene ad invicem convivere. Rursus, si homo uteretur sola cognitione sensitiva, quae respicit ad hic et nunc, sufficeret sibi ad convivendum aliis vox significativa, sicut et ceteris animalibus, quae per quasdam voces suas conceptiones invicem sibi manifestant; sed, quia homo etiam utitur intellectuali cognitione, quae abstrahit ab hic et nunc, consequitur ipsum sollicitudo non solum de praesentibus secundum locum et tempus, sed etiam de his quae distant loco et futura sunt tempore; unde, ut homo conceptiones suas etiam his qui distant secundum locum et his qui venturi sunt in futuro tempore manifestet, necessarius fuit usus scripturae.

13. Sed, quia logica ordinatur ad cognitionem de rebus sumendam, significatio vocum, quae est immediata ipsis conceptionibus intellectus, pertinet ad principalem considerationem ipsius, significatio autem litterarum, tanquam magis remota, non pertinet ad eius considerationem, sed magis ad considerationem grammatici; et ideo, exponens ordinem significationum, non incipit a litteris, sed a vocibus.

Quarum primo significationem exponens, dicit: Sunt ergo ea quae sunt in voce notae, id est signa, earum passionum quae sunt in anima.

Dicit autem ergo, quasi ex praemissis concludens: ut supra dixerat determinandum esse de nomine et verbo et aliis praedictis, haec autem sunt voces significativae, ergo oportet significationem vocum exponere.

14. Utitur autem hoc modo loquendi ut dicat: ea quae sunt in voce, et non: voces, ut quasi continuatim cum praedictis loquatur: dixerat enim dicendum esse de nomine et verbo et aliis huiusmodi;

haec autem tripliciter habent esse:

uno quidem modo in conceptione intellectus;

alio modo in prolatione vocis;

tertio modo in descriptione litterarum;

dicit ergo: ea quae sunt in voce, ac si dicat: nomina et verba et alia consequentia, quae tantum sunt in voce, sunt notae etc.

Vel, quia non omnes voces sunt significativae, et earum quaedam sunt significativae naturaliter, quae longe sunt a ratione nominis et verbi et aliorum consequentium, ut appropriet suum dictum ad ea de quibus intendit, ideo dicit: quae sunt in voce, id est quae continentur sub voce sicut partes sub toto.

Vel, quia vox est quiddam naturale, nomen autem et verbum significant ex institutione humana, quae advenit naturali rei sicut materiae, ut forma lecti ligno, ideo ad significandum nomina et verba et alia consequentia, dicit: ea quae sunt in voce, ac si de lecto diceretur: ea quae sunt in ligno.

15. Circa id autem quod dicit: earum quae sunt in anima passionum, considerandum est quod passiones animae communiter dici solent appetitus sensibilis affectiones, sicut ira, gaudium et alia huiusmodi, ut dicitur in II Ethicorum; et verum est quod huiusmodi passiones significant naturaliter quaedam voces hominum, ut gemitus infirmorum et alia similia, ut dicitur in I Politicae. Sed nunc est sermo de vocibus significativis ex institutione humana, et ideo oportet passiones animae hic intelligere intellectus conceptiones quas nomina et verba et orationes significant, secundum sententiam Aristotelis: non enim potest esse quod significent immediate ipsas res, ut ex modo significandi apparet: significat enim hoc nomen ‘homo’ naturam humanam in abstractione a singularibus, unde non potest esse quod significet immediate hominem singularem. Unde Platonici posuerunt quod significaret ipsam ideam hominis separatam; sed, quia haec secundum suam abstractionem non subsistit realiter secundum sententiam Aristotelis, sed est in solo intellectu, ideo necesse fuit Aristoteli dicere quod voces significant intellectus conceptiones immediate, et eis mediantibus res.

16. Sed, quia non est consuetum quod intellectus conceptiones Aristoteles nominet passiones, ideo Andronicus posuit hunc librum non esse Aristotelis. Sed manifeste invenitur in I De anima quod passiones animae vocat omnes animae operationes, unde et ipsa conceptio intellectus passio potest dici, vel quia intelligere non est sine phantasmate, quod non est sine corporali passione (unde et imaginationem Philosophus in III De anima nominat passivum intellectum), vel quia, extenso nomine passionis ad omnem receptionem, ipsum intelligere intellectus possibilis quoddam pati est, ut dicitur in III De anima.

Utitur autem potius nomine passionum quam intellectuum,

tum quia ex aliqua animae passione provenit, puta ex amore vel odio, ut homo interiorem conceptum per vocem alteri significare velit,

tum etiam quia significatio vocum refertur ad conceptionem intellectus secundum quod oritur a rebus per modum cuiusdam impressionis vel passionis.

17. Secundo, cum dicit: Et ea quae scribuntur et cetera, agit de significatione scripturae.

Et, secundum Alexandrum, hoc inducitur ad manifestandum praecedentem sententiam per modum similitudinis, ut sit sensus: Ita ea quae sunt in voce sunt signa passionum animae sicut et litterae sunt signa vocum; quod etiam manifestat per sequentia, cum dicit: Et quemadmodum nec litterae et cetera, inducens hoc quasi signum praecedentis: quod enim litterae significent voces, significatur per hoc quod, sicut sunt diversae voces apud diversos, ita et diversae litterae; et, secundum hanc expositionem, ideo non dixit: et litterae eorum quae sunt in voce, sed ea quae scribuntur et cetera, quia etiam litterae dicuntur in prolatione et in scriptura, quamvis magis proprie secundum quod sunt in scriptura dicantur litterae, secundum autem quod sunt in prolatione dicantur elementa vocum.

Sed, quia Aristoteles non dicit: Sicut et ea quae scribuntur, sed continuam narrationem facit, melius est ut dicatur, sicut Porphyrius exposuit, quod Aristoteles procedit ulterius ad complendum ordinem significationis: postquam enim dixerat quod nomina et verba quae sunt in voce sunt signa eorum quae sunt in anima, continuatim subdit quod nomina et verba quae scribuntur sunt signa eorum nominum et verborum quae sunt in voce.

18. Deinde cum dicit: Et quemadmodum et cetera, ostendit differentiam praemissorum significantium et significatorum, quantum ad hoc quod est esse secundum naturam vel non esse.

Et circa hoc tria facit.

Primo enim ponit quoddam signum quo manifestatur quod nec voces nec litterae naturaliter significant: ea enim quae naturaliter sunt, sunt eadem apud omnes; significatio autem litterarum et vocum, de quibus nunc agimus, non est eadem apud omnes. Et hoc quidem apud nullos unquam dubitatum fuit quantum ad litteras, quarum non solum ratio significandi est ex positione, sed etiam ipsarum formatio fit per artem; voces autem naturaliter formantur, unde et apud quosdam dubitatum fuit utrum naturaliter significent. Sed Aristoteles hoc determinat ex similitudine litterarum, quae sicut non sunt eaedem apud omnes, ita nec voces, unde manifeste relinquitur quod, sicut nec litterae, ita nec voces naturaliter significant, sed ex institutione humana. Voces autem illae quae naturaliter significant, sicut gemitus infirmorum et alia huiusmodi, sunt eadem apud nos.

19. Secundo, ibi: Quorum autem hae priorum et cetera, ostendit passiones animae naturaliter esse sicut et res, per hoc quod eaedem sunt apud omnes. Unde dicit: autem, id est sed, passiones animae sunt eaedem omnibus; quorum primorum, id est quarum passionum primarum, hae, scilicet voces, sunt notae, id est signa (comparantur enim passiones animae ad voces sicut primum ad secundum: voces enim non proferuntur nisi ad exprimendum interiores animae passiones), et res etiam eaedem, scilicet sunt apud omnes, quorum, id est quarum rerum, hae, scilicet passiones animae, sunt similitudines.

Ubi attendendum est quod litteras dixit esse notas, id est signa, vocum, et voces passionum animae similiter; passiones autem animae dicit esse similitudines rerum. Et hoc ideo, quia res non cognoscitur ab anima nisi per aliquam sui similitudinem existentem vel in sensu vel in intellectu; litterae autem ita sunt signa vocum et voces passionum quod non attenditur ibi aliqua ratio similitudinis, sed sola ratio institutionis, sicut et in multis aliis signis, ut tuba est signum belli; in passionibus autem animae oportet attendi rationem similitudinis ad exprimendas res, quia eas naturaliter designant, non ex institutione.

20. Obiiciunt autem quidam [ostendere volentes] contra hoc quod dicit passiones animae, quas significant voces, esse omnibus easdem.

Primo quidem, quia diversi diversas sententias habent de rebus, et ita non videntur esse eaedem apud omnes animae passiones.

Ad quod respondet Boethius quod Aristoteles hic nominat passiones animae conceptiones intellectus, qui numquam decipitur, et ita oportet eius conceptiones esse apud omnes easdem, quia, si quis a vero discordat, hic non intelligit.

Sed, quia etiam in intellectu potest esse falsum, secundum quod componit et dividit, non autem secundum quod cognoscit quod quid est, id est essentiam rei, ut dicitur in III De anima, referendum est hoc ad simplices conceptiones intellectus quas voces incomplexae significant, quae sunt eaedem apud omnes, quia, si quis vere intelligit quid est homo, quicumque aliquid aliud [quam hominem] apprehendit, non intelligit hominem. Huiusmodi autem simplices conceptiones intellectus sunt quas primo voces significant; unde dicitur in IV Metaphysicae quod ratio quam significat nomen est definitio. Et ideo signanter dicit: Quorum primorum hae notae sunt, ut scilicet referatur ad primas conceptiones a vocibus primo significatas.

21. Sed adhuc obiiciunt aliqui de nominibus aequivocis, in quibus eiusdem vocis non est eadem passio quae significatur apud omnes.

Et respondet ad hoc Porphyrius quod unus homo qui vocem profert ad unam intellectus conceptionem significandam eam refert, et, si alius cui loquitur aliquid aliud intelligat, ille qui loquitur se exponendo faciet quod referet intellectum ad idem.

Sed melius dicendum est quod intentio Aristotelis non est asserere identitatem conceptionis animae per comparationem ad vocem, ut scilicet unius vocis una sit conceptio, quia voces sunt diversae apud diversos, sed intendit asserere identitatem conceptionum animae per comparationem ad res, quas similiter dicit esse easdem.

22. Tertio, ibi: De his quidem dictum est et cetera, excusat <se> a diligentiori horum consideratione, quia quales sint animae passiones et quomodo sint rerum similitudines, dictum est in libro De anima; non enim hoc pertinet ad logicum negotium, sed ad naturalem.

16a9. Est autem, quemadmodum in anima aliquotiens quidem intellectus sine vero et falso, aliquotiens autem cui iam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce.

16a12. Circa compositionem enim et divisionem est veritas falsitasque.

16a13. Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine compositione et divisione intellectui, ut ‘homo’ vel ‘album’, quando non additur aliquid; neque enim adhuc verum vel falsum est.

16a16. Huius autem signum hoc est: ‘hircocervus’ enim significat aliquid, sed quod nondum verum vel falsum sit, si non esse vel non esse addatur vel simpliciter vel secundum tempus.

23. Est autem, quemadmodum in anima, etc. Postquam Philosophus tradidit ordinem significationis vocum, hic agit de diversa vocum significatione, quarum quaedam significant verum et falsum, quaedam non.

Et circa hoc duo facit:

primo praemittit differentiam;

secundo manifestat eam, ibi: Circa compositionem et cetera.

Quia vero conceptiones intellectus praeambulae sunt ordine naturae vocibus quae ad eas exprimendas proferuntur, ideo ex similitudine differentiae quae est circa intellectum assignat differentiam quae est circa significationes vocum, ut scilicet haec manifestatio non solum sit ex simili, sed ex causa quam imitatur effectus.

24. Est ergo considerandum quod, sicut in principio dictum est, duplex est operatio intellectus, ut traditur in III De anima, in quarum una non invenitur verum et falsum, in altera autem invenitur. Et hoc est quod dicit quod in anima aliquotiens est intellectus sine vero et falso, aliquotiens autem ex necessitate habet alterum istorum; et, quia voces significativae formantur ad exprimendas conceptiones intellectus, ideo ad hoc quod signum conformetur signato, necesse est quod etiam vocum significativarum similiter quaedam significent sine vero et falso, quaedam autem cum vero et falso.

25. Deinde cum dicit: Circa compositionem enim et divisionem et cetera, manifestat quod dixerat.

Et primo quantum ad id quod dixerat de intellectu;

secundo quantum ad id quod dixerat de assimilatione vocis ad intellectum, ibi: Nomina igitur <ipsa> et verba etc.

Ad ostendendum igitur quod intellectus quandoque est sine vero et falso, quandoque autem cum altero horum, dicit primo quod veritas et falsitas est circa compositionem et divisionem.

Ubi oportet intelligere quod una duarum operationum intellectus est indivisibilium intelligentia, in quantum scilicet intellectus intelligit absolute cuiuscumque rei quidditatem sive essentiam per se ipsam, puta quid est homo vel quid album vel aliud huiusmodi;

alia vero operatio intellectus est secundum quod huiusmodi simplicia concepta simul componit et dividit. Dicit ergo quod in hac secunda operatione intellectus, scilicet componentis et dividentis, invenitur veritas et falsitas, relinquens quod in prima operatione non invenitur, ut etiam traditur in III De anima.

26. Sed circa hoc primo videtur esse dubium, quia, cum divisio fiat per resolutionem ad indivisibilia sive simplicia, videtur quod, sicut in simplicibus non est veritas vel falsitas, ita nec in divisione.

Sed dicendum est quod, cum conceptiones intellectus sint similitudines rerum, ea quae circa intellectum sunt dupliciter considerari et nominari possunt:

uno modo secundum se,

alio modo secundum considerationes rerum quarum sunt similitudines;

sicut imago Herculis secundum se quidem dicitur et est cuprum, in quantum autem est similitudo Herculis nominatur homo. Sic etiam, si consideremus ea quae sunt circa intellectum secundum se, semper est compositio ubi est veritas et falsitas, quae nunquam invenitur in intellectu nisi per hoc quod intellectus comparat unum simplicem conceptum alteri;

sed, si referatur ad rem, quandoque dicitur compositio, quandoque dicitur divisio: compositio quidem quando unus intellectus comparat unum conceptum alteri quasi apprehendens coniunctionem aut identitatem rerum quarum sunt conceptiones; divisio autem quando sic comparat unum conceptum alteri ut apprehendat res esse divisas. Et per hunc etiam modum in vocibus affirmatio dicitur compositio in quantum ex parte rei significat <coniunctionem>, negatio vero dicitur divisio in quantum significat rerum separationem.

27. Ulterius autem videtur quod non solum in compositione et divisione veritas consistat.

Primo quidem quia etiam res dicitur vera vel falsa, sicut dicitur aurum verum vel falsum. Dicitur etiam quod ens et verum convertuntur. Unde videtur quod etiam simplex conceptio intellectus, quae est similitudo rei, non careat veritate et falsitate.

Idem, in intellectu divino nulla est compositio, ut probatur in XI Metaphysicae; et tamen ibi <est> prima et summa veritas; non ergo veritas est solum circa compositionem et divisionem.

28. Ad huius igitur evidentiam considerandum est

quod veritas in aliquo invenitur dupliciter:

uno modo sicut in eo quod est verum;

alio modo sicut in dicente vel cognoscente verum;

invenitur autem veritas sicut in eo quod est verum tam in simplicibus quam in compositis, sed sicut in dicente vel cognoscente verum, non invenitur nisi secundum compositionem et divisionem. Quod quidem sic patet.

29. Verum enim, ut Philosophus dicit in VI Ethicorum, est bonum intellectus, unde, de quocumque dicatur verum, oportet quod sit per respectum ad intellectum.

[Comparantur autem ad intellectum voces quidem sicut signa, res autem sicut ea quorum intellectus sunt similitudines.]

Considerandum autem quod aliqua res comparatur ad intellectum dupliciter.

Uno modo sicut mensura ad mensuratum, et sic comparantur res naturales ad intellectum speculativum humanum. Et ideo intellectus dicitur verus secundum quod conformatur rei, falsus autem secundum quod discordat a re. Res autem naturalis non dicitur esse vera per comparationem ad intellectum nostrum, sicut posuerunt quidam antiqui Naturales, existimantes rerum veritatem esse solum in hoc quod est videri: secundum hoc enim sequeretur quod contradictoria essent simul vera, quia contradictoria cadunt sub diversorum opinionibus. Dicitur tamen aliqua res vera vel falsa per comparationem ad intellectum nostrum, non essentialiter vel formaliter, sed effective, in quantum scilicet nata est facere de se veram vel falsam existimationem; et secundum hoc dicitur aurum verum vel falsum.

Alio vero modo res comparantur ad intellectum sicut mensuratum ad mensuram, ut patet in intellectu practico, qui est causa rerum. Unde opus artificis dicitur esse verum in quantum attingit ad rationem artis, falsum vero in quantum deficit a ratione artis.

30. Et quia omnia, etiam naturalia, comparantur ad intellectum divinum sicut artificialia ad artem, consequens est ut quaelibet res dicatur esse vera secundum quod habet propriam formam secundum quam imitatur artem divinam: nam falsum aurum est verum aurichalcum. Et hoc modo ens et verum convertuntur, quia quaelibet res naturalis per suam formam arti divinae conformatur. Unde et Philosophus in I Physicorum formam nominat quicquam divinum.

31. Et, sicut dicitur res vera per comparationem ad suam mensuram, ita etiam et sensus vel intellectus, cuius mensura est res extra animam: unde sensus dicitur verus quando per formam <suam> conformatur rei extra animam existenti. Et sic intelligitur quod sensus proprii sensibilis sit verus. Et hoc etiam modo intellectus apprehendens quod quid est absque compositione et divisione semper est verus, ut dicitur in III De anima.

Est autem considerandum quod, quamvis sensus proprii obiecti sit verus, non tamen cognoscit hoc verum: non enim potest cognoscere habitudinem conformitatis sui ad rem, sed solam rem apprehendit; intellectus autem potest huiusmodi habitudinem conformitatis cognoscere, et ideo solus intellectus potest cognoscere veritatem: unde et Philosophus dicit in VI Metaphysicae quod veritas est solum in mente, scilicet sicut in cognoscente veritatem. Cognoscere autem praedictam conformitatis habitudinem nihil est aliud quam iudicare ita esse in re vel non esse, quod est componere et dividere, et ideo intellectus non cognoscit veritatem nisi componendo vel dividendo per suum iudicium. Quod quidem iudicium, si consonet rebus, erit verum, puta cum intellectus iudicat rem esse quae est, vel non esse quae non est, falsum autem quando dissonat a re, puta cum iudicat non esse quod est vel esse quod non est. Unde patet quod veritas et falsitas sicut in cognoscente et dicente non est nisi circa compositionem et divisionem. Et hoc modo hic Philosophus loquitur.

[Et, quia voces sunt signa intellectuum, erit vox vera quae significat verum intellectum, falsa autem quae significat falsum intellectum, quamvis vox, in quantum est res quaedam, dicatur vera sicut et aliae res; unde haec vox: ‘homo est asinus’, est vera vox et verum signum, sed, quia est signum falsi, ideo dicitur falsa.]

32. Sciendum est autem quod Philosophus hic de veritate loquitur secundum quod pertinet ad intellectum humanum, qui iudicat de conformitate rerum <et> intellectus componendo et dividendo. Sed iudicium intellectus divini de hoc est absque compositione et divisione, quia, sicut et intellectus noster intelligit materialia immaterialiter, ita etiam intellectus divinus cognoscit compositionem et divisionem simpliciter.

33. Deinde cum dicit: Nomina igitur ipsa et verba et cetera, manifestat quod dixerat de similitudine vocis ad intellectum.

Et primo manifestat propositum;

secundo probat per signum, ibi: Huius autem signum, et cetera.

Concludit ergo ex praemissis quod, cum solum circa compositionem et divisionem sit veritas et falsitas in intellectu, consequens est quod ipsa nomina et verba, divisim accepta, assimilentur intellectui qui est sine compositione et divisione, sicut cum dico ‘homo’ vel ‘album’, si nihil aliud addatur: non enim adhuc est verum vel falsum (sed postea, quando additur esse vel non esse, fit verum vel falsum).

34. Sed nec est instantia de eo qui per unicum nomen veram responsionem dat ad interrogationem factam, ut cum quaerenti: ‘Quid natat in mari?’, aliquis respondet: ‘Piscis’; nam intelligitur verbum quod fuit in interrogatione positum.

Et, sicut nomen per se positum non significat verum vel falsum, ita nec verbum per se dictum, nec est instantia de verbis primae et secundae personae, et de verbis exceptae actionis, quia in his intelligitur determinatus nominativus; unde est implicita compositio, licet non explicita.

35. Deinde cum dicit: Huius autem signum et cetera, inducit signum ex nomine composito, scilicet hircocervus, quod componitur ex hirco et cervus, quod in Graeco dicitur tragelaphos: nam tragos est hircus et laphos cervus. Huiusmodi enim nomina significant aliquid, scilicet quosdam conceptus simplices, licet rerum compositarum; et ideo non est verum vel falsum, nisi quando additur esse vel non esse, vel secundum praesens tempus, quod est esse vel non esse in actu, et ideo hoc dicit esse simpliciter, vel secundum tempus praeteritum aut futurum, quod non est esse simpliciter, sed secundum quid, ut cum dicitur aliquid fuisse vel futurum esse. Signanter autem utitur exemplo ex nomine significante quod non est in rerum natura, in quo statim falsitas appareret, si sine compositione et divisione posset esse verum vel falsum.

16a19. Nomen ergo est vox significativa secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars est significativa separata.

16a21. In nomine enim quod est ‘equiferus’, ‘ferus’ nihil per se significat, quemadmodum in oratione quae est, ‘equus ferus.’

16a22. At vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet et in compositis; in illis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed nullius separatim, ut in eo quod est ‘equiferus’.

16a27. Secundum placitum vero, quoniam naturaliter nominum nihil est, sed quando fit nota. Nam designant et illitterati soni, ut ferarum, quorum nihil est nomen.

16a30. ‘Non homo’ vero non est nomen. At vero nec positum est nomen quo illud oporteat appellari, neque enim oratio aut negatio est, sed sit nomen infinitum.

16a33. ‘Catonis’ autem vel ‘Catoni’ et quaecumque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis.

16b1. Ratio autem eius est in aliis quidem eadem, sed differt quoniam, cum ‘est’ vel ‘fuit’ vel ‘erit’ adiunctum, neque verum neque falsum est, nomen vero semper: ut ‘Catonis est’ vel ‘non est’. Nondum enim aliquid neque verum dicit neque falsum.

36. Nomen ergo est vox significativa et cetera. Postquam Philosophus determinavit de ordine significationis vocum, hic accedit ad determinandum de ipsis vocibus significativis.

Et quia principaliter intendit de enuntiatione, quae est subiectum huius libri, in qualibet autem scientia oportet praenoscere principia subiecti, ideo primo determinat de principiis enuntiationis; secundo de ipsa enuntiatione, ibi: Enuntiativa vero non omnis et cetera.

Circa primum duo facit:

primo enim determinat principia quasi materialia enuntiationis, scilicet partes integrales ipsius;

secundo determinat principium formale, scilicet orationem, quae est enuntiationis genus, ibi: Oratio est vox significativa et cetera.

Circa primum duo facit:

primo determinat de nomine, quod significat substantiam rei;

secundo determinat de verbo, quod significat actionem vel passionem procedentem a re, ibi: Verbum <autem> est quod consignificat tempus etc.

Circa primum tria facit:

primo definit nomen;

secundo definitionem exponit, ibi: In nomine enim quod est ‘equiferus’ etc.;

tertio excludit quaedam quae perfecte rationem nominis non habent, ibi: ‘Non homo’ vero non est nomen et cetera.

37. Circa primum considerandum est quod definitio ideo dicitur terminus quia includit totaliter rem, ita scilicet quod nihil rei est extra definitionem, cui scilicet definitio non conveniat, nec aliquid aliud est infra definitionem, cui scilicet definitio conveniat.

38. Et ideo quinque ponit in definitione nominis.

Primo enim ponitur vox per modum generis, per quod distinguitur nomen ab omnibus sonis qui non sunt voces; nam vox est sonus ab ore animalis prolatus cum imaginatione quadam, ut dicitur in II De anima.

Additur autem prima differentia, significativa, ad differentiam quarundam vocum non significantium, sive sit litterata et articulata, sicut ‘biltrix’, sive vox inlitterata et non articulata, sicut sibilus pro nihilo factus. Et, quia de significatione vocum in superioribus actum est, ideo ex praemissis concludit quod nomen est vox significativa.

39. Sed, cum vox sit quaedam res naturalis, nomen autem non est aliquid naturale, sed ab hominibus institutum, videtur quod non debeat genus nominis ponere vocem, quod est naturale, sed magis signum, quod est ex institutione, ut diceretur: ‘Nomen est signum vocale’, sicut etiam convenientius definiretur scutella, si quis diceret quod est <calix ligneus, quam si quis diceret quod est> lignum in forma calicis.

40. Sed dicendum quod artificialia sunt quidem in genere substantiae ex parte materiae, in genere autem accidentium ex parte formae: nam formae artificialium accidentia sunt; nomen ergo significat formam accidentalem ut concretam subiecto.

Cum autem in definitione omnium accidentium oporteat poni subiectum, necesse est quod, si qua nomina accidens in abstracto significant, quod in eorum definitione ponatur accidens in recto quasi genus, et subiectum in obliquo quasi differentia, ut cum <dicitur>: ‘Simitas est curvitas nasi’; si qua vero nomina accidens significant in concreto, in eorum definitione ponitur materia vel subiectum quasi genus, et accidens quasi differentia, ut cum dicitur: ‘Simum est nasus curvus’.

Si igitur nomina rerum artificialium significant formas accidentales ut concretas subiectis naturalibus, convenientius est ut in eorum definitione ponatur res naturalis quasi genus, ut dicamus quod scutella est lignum figuratum, et similiter <quod> nomen est vox significativa. Secus autem esset si nomina artificialium acciperentur quasi significantia ipsas formas artificiales in abstracto.

41. Tertio ponit secundam differentiam, cum dicit: secundum placitum, id est secundum institutionem humanam a beneplacito hominis procedentem, et per hoc differt nomen a vocibus significantibus naturaliter, sicut sunt gemitus infirmorum et voces brutorum animalium.

42. Quarto ponit tertiam differentiam, scilicet sine tempore, per quod differt nomen a verbo.

Sed hoc videtur falsum esse, quia hoc nomen ‘dies’ vel ‘annus’ significat tempus.

Sed dicendum quod circa tempus tria possunt considerari.

Primo quidem ipsum tempus secundum quod est res quaedam, et sic potest significari a nomine, sicut quaelibet alia res.

Alio modo potest considerari id quod tempore mensuratur in quantum huiusmodi; et quia id quod primo et principaliter tempore mensuratur est motus, in quo consistit actio et passio, ideo verbum, quod significat actionem et passionem, significat cum tempore; substantia autem secundum se considerata, prout significatur per nomen et pronomen, non habet in quantum huiusmodi ut tempore mensuretur, sed solum secundum quod subicitur motui, <prout> per participium significatur; et ideo verbum et participium significant cum tempore, non autem nomen et pronomen.

Tertio modo potest considerari ipsa habitudo temporis mensurantis, quod significatur per adverbium temporis, ut ‘cras’, ‘heri’, et huiusmodi.

43. Quinto ponit quartam differentiam, cum subdit: cuius nulla pars est significativa separata, scilicet a toto nomine, cooperatur tamen ad significationem nominis secundum quod est in toto (quod ideo est quia significatio est quasi forma nominis, nulla autem pars separata habet formam totius, sicut manus separata ab homine non habet formam humanam); et per hoc distinguitur nomen ab oratione, quae etiam quandoque significat sine tempore, ut cum dicitur: ‘Homo iustus’.

44. Deinde cum dicit: In nomine enim quod est ‘equiferus’ et cetera, manifestat praemissam definitionem.

Et primo quantum ad ultimam particulam;

secundo quantum ad tertiam, ibi: Secundum placitum vero et cetera.

Nam primae duae particulae manifestae sunt ex praemissis, quarta vero particula, scilicet sine tempore, manifestatur in sequentibus, in tractatu de verbo.

Circa primum duo facit: primo manifestat propositum per nomina composita;

secundo ostendit circa hoc differentiam inter nomina composita et simplicia, ibi: At vero non quemadmodum et cetera.

Manifestat ergo primo quod pars nominis separata nihil significat, per nomina composita, in quibus hoc minus videtur. In hoc enim nomine quod est ‘equiferus’, haec pars ‘ferus’ nihil per se significat, sicut significat in hac oratione quae est ‘equus ferus’.

Cuius ratio est quia unum nomen imponitur ad significandum unum simplicem intellectum; aliud autem <est> id a quo imponitur nomen ad significandum, ab eo quod nomen significat; sicut hoc nomen ‘lapis’ imponitur a laesione pedis, quod non significat, ad significandum conceptum cuiusdam rei. Et inde est quod pars nominis compositi, quod imponitur ad significandum conceptum simplicem, non significat partem conceptionis compositae a qua imponitur nomen ad significandum. Sed oratio significat ipsam conceptionem compositam; unde pars orationis significat partem conceptionis compositae.

45. Deinde cum dicit: At vero et cetera, ostendit quantum ad hoc differentiam inter nomina simplicia et composita.

Et dicit quod non ita se habet in nominibus simplicibus compositis, quia in simplicibus nullo modo pars est significativa, neque secundum veritatem neque secundum apparentiam; sed in compositis vult quidem, id est apparentiam habet significandi, nihil tamen pars eius significat, ut dictum est de hoc nomine ‘equiferus’.

Huius autem differentiae ratio est quia nomen simplex, sicut imponitur ad significandum conceptum simplicem, ita etiam imponitur ad significandum ab aliquo simplici conceptu; nomen autem <compositum> imponitur a composita conceptione, ex qua habet apparentiam quod pars eius significat.

46. Deinde cum dicit: Secundum placitum vero et cetera, manifestat tertiam partem praedictae definitionis.

Et dicit quod ideo dictum est quod nomen significat secundum placitum, quia nullum nomen est naturaliter. Ex hoc enim est nomen, quod significat; non autem significat naturaliter, sed ex institutione. Et hoc est quod subdit: sed quando fit nota, id est quando imponitur ad significandum: id enim quod naturaliter significat, non fit, sed naturaliter est signum. Et hoc significari dicit per illitteratos sonos ferarum, qui scilicet litteris significari non possunt; et dicit potius ‘sonos’ quam ‘voces’, quia quaedam animalia non habent vocem eo quod carent pulmone, sed tamen quibusdam sonis proprias passiones naturaliter significant; nihil autem horum sonorum est nomen. Ex quo manifeste datur intelligi quod nomen non significat naturaliter.

47. Sciendum tamen est quod circa hoc diversa fuit quorumdam opinio. Quidam enim dixerunt quod nomina nullo modo naturaliter significant, nec differt quae res quo nomine significentur. Alii vero dixerunt quod nomina omnino naturaliter significant, quasi nomina sint naturales similitudines rerum. Quidam vero dixerunt quod nomina non naturaliter significant quantum ad hoc quod eorum significatio non est a natura, ut Aristoteles hic intendit, quantum vero ad hoc naturaliter significant quod eorum significatio congruit naturis rerum, ut Plato dixit; nec obstat quod una res multis nominibus significatur, quia unius rei possunt esse multae similitudines, et similiter ex diversis proprietatibus possunt uni rei multa diversa nomina imponi.

Non est autem intelligendum quod dicit: quorum nihil est nomen, quasi soni animalium non habeant nomina: nominantur enim quibusdam nominibus, sicut dicitur rugitus leonum et mugitus bovum; sed quia nullus talis sonus est nomen, ut dictum est.

48. Deinde cum dicit: ‘Non homo’ vero et cetera, excludit quaedam a nominis ratione.

Et primo, nomen infinitum;

secundo casus nominum, ibi: ‘Catonis’ autem vel ‘Catoni’ et cetera.

Dicit ergo primo quod ‘non homo’ non est nomen. Omne enim nomen significat aliquam naturam determinatam, ut ‘homo’; aut personam determinatam, ut pronomen; aut utrumque determinatum, ut ‘Socrates’. Sed hoc quod dico ‘non homo’ neque determinatam naturam neque determinatam personam significat: imponitur enim a negatione hominis, quae aequaliter dicitur de ente et non ente; unde et ‘non homo’ potest dici indifferenter et de eo quod non est in rerum natura, ut si dicamus: ‘Chimaera est ‘non homo,’ et de eo quod est in rerum natura, sicut cum dicitur: ‘Equus est ‘non homo’’. Si autem imponeretur a privatione, requireret subiectum ad minus existens; sed quia imponitur a negatione, potest dici de ente et de non ente, ut Boethius et Ammonius dicunt. Quia tamen significat per modum nominis, quod potest subiici et praedicari, requiritur ad minus suppositum in apprehensione. Non autem erat nomen positum tempore Aristotelis, sub quo huiusmodi dictiones concluderentur: non enim est oratio, quia pars eius non significat aliquid separata, sicut nec in nominibus compositis; similiter autem non est negatio, id est negativa oratio, quia huiusmodi oratio superaddit negationem affirmationi, quod non contingit hic; et ideo novum nomen imponit huiusmodi dictioni, vocans eam nomen infinitum, propter indeterminationem significationis, ut dictum est.

49. Deinde cum dicit: ‘Catonis’ autem vel ‘Catoni’ et cetera, excludit casus nominis.

Et dicit quod ‘Catonis’ vel ‘Catoni’ et alia huiusmodi non sunt nomina, sed solus nominativus dicitur principaliter nomen, per quem facta est impositio nominis ad aliquid significandum; huiusmodi autem obliqui vocantur casus nominis, quia quasi cadunt per quamdam declinationis originem a nominativo, qui dicitur ‘rectus’, eo quod non cadit. Stoici autem dixerunt etiam nominativos dici casus, quos grammatici sequuntur, eo quod cadunt, id est procedunt ab interiori conceptione mentis; et dicitur ‘rectus’, quia nihil prohibet aliquid cadens sic cadere ut rectum stet, sicut stilus qui cadens ligno infigitur.

50. Ostendit autem consequenter qualiter se habent obliqui casus ad nomen.

Et dicit quod ratio, quam nomen significat, est eadem in aliis, scilicet in casibus nominis, sed in hoc est differentia quod nomen adiunctum cum hoc verbo ‘est’ vel ‘erit’ vel ‘fuit’ semper significat verum vel falsum, quod non contingit in obliquis. Signanter autem inducit exemplum de verbo substantivo, quia sunt quaedam alia verba, scilicet impersonalia, quae cum obliquis significant verum vel falsum, ut cum dicitur: ‘Poenitet Socratem’, quia actus verbi intelligitur ferri super obliquum, ac si diceretur: ‘Poenitentia habet Socratem’.

51. Sed, si nomen infinitum et casus non sunt nomina, inconvenienter data est praemissa nominis definitio, quae istis convenit.

Sed dicendum, secundum Ammonium, quod supra communius definivit nomen, postmodum vero significationem nominis arctat subtrahendo haec a nomine.

Vel dicendum quod praemissa definitio non simpliciter convenit his: nomen enim infinitum nihil determinatum significat, neque casus nominis significat secundum primum placitum instituentis, ut dictum est.

16b6. Verbum autem est quod consignificat tempus, cuius pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero praedicantur nota.

16b8. Dico autem quoniam consignificat tempus, ut ‘cursus’ quidem nomen est, ‘currit’ vero verbum: consignificat enim nunc esse.

16b10. Et est semper eorum quae de altero dicuntur nota, ut eorum quae de subiecto vel in subiecto.

16b12. ‘Non currit’ autem et ‘non laborat’ non verbum dico: consignificat quidem tempus et semper de aliquo est. Differentiae autem huic nomen non est positum, sed sit infinitum verbum, quoniam similiter in quolibet est vel quod est vel quod non est.

16b16. Similiter autem ‘curret’ vel ‘currebat’ non verbum est, sed casus verbi. Differt autem a verbo quoniam hoc quidem praesens consignificat tempus, illa vero quod complectitur.

16b19. Ipsa quidem secundum se dicta verba nomina sunt.

16b20. Et significant aliquid. Constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit.

16b21. Sed si est aut non est, nondum significat. Neque enim esse signum est rei vel non esse.

16b23. Nec si hoc ipsum ‘est’ purum dixeris: ipsum quidem nihil est. Consignificat autem quamdam compositionem quam sine compositis non est intelligere.

52. Verbum autem est quod consignificat tempus et cetera. Postquam Philosophus determinavit de nomine, hic determinat de verbo.

Et circa hoc tria facit:

primo definit verbum;

secundo excludit quaedam a ratione verbi, ibi: ‘Non currit’ autem et ‘non laborat’ et cetera;

tertio ostendit convenientiam verbi ad nomen, ibi: Ipsa quidem secundum se dicta et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ponit definitionem verbi;

secundo exponit eam, ibi: Dico autem quoniam consignificat et cetera.

53. Est autem considerandum quod Aristoteles, brevitati studens, non ponit in definitione verbi ea quae sunt nomini et verbo communia, relinquens ea intellectui legentis, ex his quae dixerat in definitione nominis.

Ponit autem tres particulas in definitione verbi.

Quarum prima distinguit verbum a nomine, hoc scilicet quod dicit: quod consignificat tempus: dictum est enim in definitione nominis quod nomen significat sine tempore.

Secunda vero particula est per quam distinguitur verbum ab oratione, scilicet cum dicitur: cuius pars nihil extra significat.

54. Sed, cum hoc etiam positum sit in definitione nominis, videtur hic debuisse praetermitti, sicut et quod dictum est vox significativa ad placitum.

Ad quod respondet Ammonius quod in definitione nominis hoc positum est ut distinguatur nomen ab orationibus quae componuntur ex nominibus, ut cum dicitur: ‘Homo est animal’; quia vero sunt etiam quaedam orationes quae componuntur ex verbis, ut cum dicitur: ‘Ambulare est moveri’, ut ab his distinguatur verbum, oportuit hoc etiam in definitione verbi iterari.

Potest etiam aliter dici <quod>, quia verbum importat compositionem in qua perficitur oratio verum vel falsum significans, maiorem convenientiam videbatur verbum habere cum oratione, quasi quaedam pars formalis ipsius, quam nomen, quod est quaedam pars materialis et subiectiva orationis.

55. Tertia vero particula est per quam distinguitur verbum non solum a nomine, sed etiam a participio, quod significat cum tempore; unde dicit: et est semper eorum quae de altero praedicantur nota, id est signum, quia scilicet nomina et participia possunt poni ex parte subiecti et praedicati, sed verbum semper est ex parte praedicati.

56. Sed hoc videtur habere instantiam in verbis infinitivi modi, quae interdum ponuntur ex parte subiecti, ut cum dicitur: ‘Ambulare est moveri’.

Sed dicendum est quod verba infinitivi modi, quando in subiecto ponuntur, habent vim nominis; unde et in Graeco et in vulgari latina locutione suscipiunt adiectionem articulorum sicut et nomina. Cuius ratio est quia proprium nominis est ut significet rem aliquam quasi per se existentem, proprium autem verbi est ut significet actionem;

potest autem actio significari tripliciter:

uno modo per se in abstracto, velut quaedam res, et sic significatur per nomen, ut ‘actio’, ‘passio’, ‘ambulatio’, ‘cursus’, et similia;

alio modo per modum actionis, ut scilicet est egrediens a substantia et inhaerens ei ut subiecto, et sic significatur per verba aliorum modorum, quae attribuuntur personis;

sed, quia etiam ipse processus vel inhaerentia actionis potest apprehendi ab intellectu et significari ut res quaedam, inde est quod ipsa verba infinitivi modi, quae significant ipsam inhaerentiam actionis ad subiectum, possunt accipi ut verba, ratione concretionis, et ut nomina, prout significant quasi res quasdam.

57. Potest etiam obiici de hoc quod etiam verba aliorum modorum videntur aliquando in subiecto poni, ut cum dicitur: ‘Curro est verbum’.

Sed dicendum est quod in tali locutione hoc verbum ‘curro’ non sumitur formaliter, secundum quod eius significatio refertur ad rem, sed secundum quod materialiter significat ipsam vocem, quae accipitur ut res quaedam; et ideo tam verba quam omnes orationis partes, quando ponuntur materialiter, sumuntur in vi nominum.

58. Deinde cum dicit: Dico autem quoniam consignificat tempus et cetera, exponit definitionem positam.

Et primo quantum ad hoc quod dixerat quod consignificat tempus;

secundo quantum ad hoc quod dixerat quod est nota eorum quae de altero praedicantur, cum dicit: Et est semper et cetera;

secundam autem particulam, scilicet cuius nulla pars extra significat, non exponit, quia supra exposita est in tractatu nominis.

Exponit ergo primum quod verbum consignificat tempus, per exemplum, quia videlicet ‘cursus’, quia significat actionem non per modum actionis, sed per modum rei per se existentis, eo quod est nomen, non significat tempus; ‘currit’ vero, cum sit verbum significans actionem, consignificat tempus, quia proprium est motus tempore mensurari, actiones autem nobis notae sunt in tempore; dictum est autem supra quod consignificare tempus est significare aliquid ut tempore mensuratum; unde aliud est significare tempus principaliter ut rem quamdam, quod potest nomini convenire, aliud autem est significare cum tempore, quod non convenit nomini, sed verbo.

59. Deinde cum dicit: Et est semper et cetera, exponit aliam particulam.

Ubi notandum est quod, quia subiectum enuntiationis significatur ut cui inhaeret aliquid, cum verbum significet actionem per modum actionis, de cuius ratione est ut inhaereat, semper ponitur ex parte praedicati, nunquam autem ex parte subiecti, nisi sumatur in vi nominis, ut dictum est.

Dicitur ergo verbum semper esse nota eorum quae de altero dicuntur, tum quia verbum semper significat id quod praedicatur, tum quia in omni praedicatione oportet esse verbum, eo quod verbum importat compositionem, qua praedicatum componitur subiecto.

60. Sed dubium videtur quod subditur: ut eorum quae de subiecto vel in subiecto. Videtur enim aliquid dici ut de subiecto, quod essentialiter praedicatur, ut: ‘Homo est animal’; <ut> in subiecto autem, sicut accidens de subiecto praedicatur, ut: ‘Homo est albus’. Si ergo verba significant actionem vel passionem, quae sunt accidentia, consequens est ut semper significent ea quae dicuntur ut in subiecto; frustra igitur dicitur: de subiecto vel in subiecto.

Et ad hoc respondet Boethius quod utrumque ad idem pertinet: accidens enim et de subiecto praedicatur et in subiecto est. Sed, quia Aristoteles disiunctione utitur, videtur aliud per utrumque significare.

Et ideo potest dici quod, cum Aristoteles dicit quod verbum est semper nota eorum quae de altero praedicantur, non est sic intelligendum quasi significata verborum sunt quae praedicantur, quia, cum praedicatio videatur magis proprie ad vocem pertinere, ipsa verba sunt quae praedicantur magis quam significent praedicata; est igitur intelligendum quod verbum semper est signum quod aliqua praedicentur, quia omnis praedicatio fit per verbum, ratione compositionis importatae, sive praedicetur aliquid essentialiter sive accidentaliter.

61. Deinde cum dicit: ‘Non currit’ autem et cetera, excludit quaedam a ratione verbi.

Et primo verbum infinitum;

secundo verba praeteriti temporis vel futuri, ibi: Similiter autem ‘curret’ vel ‘currebat’ et cetera.

Dicit ergo primo quod ‘non currit’ et ‘non laborat’ non proprie dicitur verbum: est enim proprium verbi significare aliquid per modum actionis vel passionis, quod praedictae dictiones non faciunt; removent enim actionem vel passionem potius quam aliquam actionem vel passionem determinatam significent. Sed, quamvis non proprie possit dici verbum, tamen conveniunt sibi ea quae supra posita sunt in definitione verbi.

Quorum primum est quod consignificat tempus, quia significat agere et pati, quae sicut sunt in tempore, ita et privatio horum: unde et quies tempore mensuratur, ut habetur in IV Physicorum.

Secundum est quod semper ponitur ex parte praedicati, sicut et verbum, et hoc ideo quia negatio reducitur ad genus affirmationis, unde, sicut verbum quod significat actionem vel passionem significat aliquid ut in altero existens, ita praedictae dictiones significant remotionem actionis vel passionis

62. (si quis autem obiiciat: si praedictis dictionibus convenit definitio verbi, ergo sunt verba,

dicendum est quod definitio verbi supra posita datur de verbo communiter sumpto, huiusmodi autem negantur esse verba quia deficiunt a perfecta ratione verbi).

Nec tamen ante Aristotelem erat nomen positum huic generi dictionum a verbis differentium; sed, quia huiusmodi dictiones in aliquo cum verbis conveniunt, deficiunt tamen a determinata significatione verbi, vocat ea verba infinita. Et rationem nominis assignat, quia unumquodque eorum indifferenter potest dici de eo quod est vel de eo quod non est: sumitur enim negatio apposita non in vi privationis, sed in vi simplicis negationis; privatio enim ponit determinatum subiectum. Differunt tamen huiusmodi verba a verbis negativis, quia verba infinita sumuntur in vi unius dictionis, verba vero negativa in vi duarum dictionum.

63. Deinde cum dicit: Similiter autem ‘curret‘ et cetera, excludit a verbo verba praeteriti temporis et futuri.

Et dicit quod, sicut verba infinita non sunt simpliciter verba, ita etiam ‘curret’, quod est futuri temporis, vel ‘currebat’, quod est praeteriti temporis, non est verbum, sed sunt casus verbi; et differunt in hoc a verbo, quod verbum consignificat praesens tempus, illa vero significant tempus hinc et inde circumstans.

Dicit autem signanter praesens tempus et non simpliciter praesens, ne intelligatur praesens indivisibile, quod est instans, quia in instanti non est motus nec actio aut passio; sed oportet accipere praesens tempus quod mensurat actionem quae incepit et nondum est terminata per actum.

Recte autem ea quae consignificant praeteritum tempus et futurum non sunt verba proprie dicta: cum enim verbum proprie sit quod significat agere vel pati, hoc proprie verbum est quod significat agere vel pati in actu, quod est agere vel pati simpliciter; sed agere vel pati in praeterito vel futuro est secundum quid.

64. Dicuntur etiam verba praeteriti temporis vel futuri rationabiliter casus verbi quod significat praesens tempus, quia praeteritum vel futurum dicitur per respectum ad praesens: est enim praeteritum quod fuit praesens, futurum autem quod erit praesens.

65. Cum autem declinatio verbi varietur per modos, tempora, numeros et personas, variatio quae fit secundum numerum et personam non constituit casus verbi, quia talis variatio non est ex parte actionis, sed ex parte subiecti; sed variatio quae est secundum modos et tempora respicit ipsam actionem, et ideo utraque constituit casus verbi: nam verba imperativi vel optativi modi casus dicuntur sicut et verba praeteriti temporis vel futuri; sed verba indicativi modi praesentis temporis non dicuntur casus, cuiuscumque sint personae vel numeri.

66. Deinde cum dicit: Ipsa quidem secundum se dicta et cetera, ostendit convenientiam verborum ad nomina.

Et circa hoc duo facit:

primo proponit quod intendit;

secundo manifestat propositum, ibi: Et significant aliquid et cetera.

Dicit ergo primo quod ipsa verba secundum se dicta sunt nomina.

Quod a quibusdam exponitur de verbis quae sumuntur in vi nominis, ut dictum est, sive sint infinitivi modi, ut cum dicitur: ‘Currere est moveri’, sive sint alterius modi, ut cum dico: ‘Curro est verbum’. Sed haec non videtur intentio Aristotelis, quia ad hanc intentionem non respondent sequentia.

Et ideo aliter dicendum est quod nomen hic sumitur prout communiter significat quamlibet dictionem impositam ad significandum aliquam rem; et, quia etiam agere vel pati est quaedam res, inde est quod ipsa verba in quantum nominant, id est significant, agere et pati, sub nominibus comprehenduntur communiter acceptis. Nomen autem, prout a verbo distinguitur, significat rem sub determinato modo, prout scilicet potest intelligi ut in se existens; unde nomina possunt subiici et praedicari.

67. Deinde cum dicit: Et significant aliquid et cetera, probat propositum.

Et primo per hoc quod verba significant aliquid sicut et nomina;

secundo <per hoc> quod non significant verum vel falsum, sicut nec nomina, ibi: Sed si est aut non est et cetera.

Dicit ergo primo quod in tantum dictum est quod verba sunt nomina in quantum significant aliquid. Et hoc probat, quia supra dictum est quod voces significativae significant intellectus, unde proprium vocis significativae est quod generet aliquem intellectum in animo audientis; et ideo, ad ostendendum quod verbum sit vox significativa, assumit quod ille qui dicit verbum constituit intellectum in animo audientis, et ad hoc manifestandum inducit quod ille qui audit quiescit.

68. Sed hoc videtur esse falsum, quia sola oratio perfecta facit quiescere intellectum, non autem neque nomen neque verbum si per se dicatur: si enim dicam ‘homo’, suspensus est animus audientis quid de eo dicere velim; si autem dicam ‘currit’, suspensus est animus eius de quo dicam.

Sed dicendum est quod duplex est operatio intellectus, ut supra habitum est; ille qui dicit nomen vel verbum secundum se, constituit intellectum quantum ad primam operationem, quae est conceptio alicuius, et secundum hoc quiescit animus audientis, qui suspensus erat ante quam nomen vel verbum proferretur et eius prolatio terminaretur; non autem constituit intellectum quantum ad secundam operationem, quae est intellectus componentis et dividentis, verbum vel nomen secundum se dictum, nec quantum ad hoc quiescere facit audientem.

69. Et ideo statim subdit: Sed si est aut non est, nondum significat, id est nondum significat aliquid per modum compositionis aut divisionis, aut veri vel falsi. Et hoc est quod probare intendit.

Probat autem consequenter per illa verba quae maxime videntur significare veritatem vel falsitatem, scilicet ipsum verbum quod est ‘esse’ et verbum infinitum quod est ‘non esse’, quorum neutrum per se dictum est signum veritatis vel falsitatis in re; unde multo minus alia.

Vel potest intelligi hoc generaliter dici de omnibus verbis: quia enim dixerat quod verbum non significat si est res vel non est, hoc consequenter manifestat, quia nullum verbum est signum esse rei vel non esse, id est quod res sit vel non sit; quamvis enim omne verbum finitum implicet esse, quia ‘currere’ est ‘currentem esse’, et omne verbum infinitum implicet non esse, quia ‘non currere’ est ‘non currentem esse’, tamen nullum verbum significat hoc totum, rem esse vel non esse.

70. Et hoc consequenter probat per id de quo magis videtur, cum subdit: Nec si hoc ipsum ‘est’ purum dixeris: ipsum quidem nihil est.

Ubi notandum est quod in Graeco habetur: Neque si ens ipsum nudum dixeris, ipsum quidem nihil est.

Ad probandum vero quod verba non significant rem esse vel non esse, assumpsit id quod est fons et origo <omnium verborum, scilicet> ipsum ens, de quo dicit quod nihil est,

ut Alexander exponit, quia ens aequivoce dicitur de decem praedicamentis, omne autem aequivocum per se positum nihil designat, nisi aliquid addatur quod determinet eius significationem; unde nec ipsum <ens> per se dictum significat quod est vel non est.

Sed haec expositio non videtur conveniens,

tum quia ens non dicitur pure aequivoce, sed secundum prius et posterius, unde simpliciter dictum intelligitur de eo quod per prius dicitur,

tum etiam quia dictio aequivoca non ‘nihil’ significat, sed multa significat, et quandoque hoc et quandoque illud per ipsam accipitur,

tum etiam quia talis expositio non multum facit ad intentionem praesentem.

Unde Porphyrius aliter exposuit quod hoc ipsum ‘ens’ non significat naturam alicuius rei, sicut hoc nomen ‘homo’ vel ‘sapiens’, sed solum designat quamdam coniunctionem; unde subdit quod consignificat quamdam compositionem quam sine compositis non est intelligere.

Sed nec hoc videtur convenienter dici, quia, si non significaret aliquam rem, sed solum coniunctionem, non esset neque nomen neque verbum, sicut nec praepositiones aut coniunctiones.

71. Et ideo aliter exponendum est, sicut Ammonius exponit, quod ipsum ‘ens’ nihil est, id est non significat verum vel falsum; et rationem huius assignat cum subdit: Consignificat autem quamdam compositionem; nec accipitur hic, ut ipse dicit, ‘consignificat’, sicut cum dicebatur quod verbum consignificat tempus, sed ‘consignificat’, id est ‘cum alio significat’, scilicet alii adiunctum compositionem significat, quae non potest intelligi sine extremis compositionis.

Sed quia <hoc> commune est omnibus nominibus et verbis, non videtur haec expositio esse secundum intentionem Aristotelis, qui assumpsit unum ‘ens’ quasi quiddam speciale.

Et ideo, ut magis sequamur verba Aristotelis, considerandum est quod ipse dixerat quod verbum non significat rem esse vel non esse; addit autem quod non solum verbum non significat rem esse vel non esse, sed nec hoc ipsum ‘ens’ significat rem esse vel non esse, et hoc est quod dicit: nihil est, id est non significat aliquid esse. Et tamen maxime videbatur de hoc quod dico ‘ens’, quia ‘ens’ nihil aliud est quam ‘quod est’, et sic videtur <et> rem significare, per hoc quod dico <’quod’, et esse, per hoc quod dico> ‘est’. Et si quidem haec dictio ‘ens’ significaret esse principaliter sicut significat rem quae habet esse, procul dubio significaret aliquid esse; sed ipsam compositionem, quae importatur in hoc quod dico ‘est’, non principaliter significat, sed consignificat eam in quantum significat rem habentem esse; unde talis consignificatio compositionis non sufficit ad veritatem vel falsitatem, quia compositio in qua consistit veritas et falsitas non potest intelligi nisi secundum quod innectit extrema compositionis.

72. Si vero dicatur: nec ipsum ‘est’, ut libri nostri habent, planior est sensus: quod enim nullum verbum significet rem esse vel non esse, probat per hoc verbum ‘est’, quod secundum se dictum non significat aliquid esse, licet significet esse. Et, quia hoc ipsum ‘esse’ videtur compositio quaedam, et ita hoc verbum ‘est’, quod significat esse, potest videri significare compositionem in qua sit verum vel falsum,

ad hoc excludendum subdit quod ista compositio, quam significat hoc verbum ‘est’, non potest intelligi sine componentibus, quia dependet eius intellectus ex extremis, quae si non apponantur, non est perfectus intellectus compositionis, ut possit in ea esse verum vel falsum.

73. Ideo autem dicit quod hoc verbum ‘est’ consignificat compositionem, quia non principaliter eam significat, sed ex consequenti: significat enim id quod primo cadit in intellectu per modum actualitatis absolute; nam ‘est’ simpliciter dictum significat esse actu, et ideo significat per modum verbi. Quia vero actualitas, quam principaliter significat hoc verbum ‘est’, est communiter actualitas omnis formae vel actus, substantialis vel accidentalis, inde est quod, cum volumus significare quamcumque formam vel actum actualiter inesse alicui subiecto, significamus illud per hoc verbum ‘est’, simpliciter quidem secundum praesens tempus, secundum quid autem secundum alia tempora; et ideo ex consequenti hoc verbum ‘est’ significat compositionem.

16b26. Oratio est vox significativa, cuius partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut affirmatio.

16b28. Dico autem ut ‘homo’ significat aliquid, sed non quoniam est aut non est. Sed erit affirmatio vel negatio, si quid addatur.

16b30. Sed non una nominis syllaba. Nec in hoc quidem quod est ‘sorex’, ‘rex’ significat, sed vox est nunc sola. In duplicibus vero significat quidem, sed non secundum se, sed quemadmodum dictum est.

17a1. Est autem oratio omnis quidem significativa non sicut instrumentum, sed, quemadmodum dictum est, secundum placitum.

74. Oratio est vox significativa et cetera. Postquam Philosophus determinavit de nomine et verbo, quae sunt principia materialia enuntiationis utpote partes eius existentes, nunc determinat de oratione, quae est principium formale enuntiationis utpote genus eius existens.

Et circa hoc tria facit:

primo proponit definitionem orationis;

secundo exponit eam, ibi: Dico autem ut ‘homo’ et cetera;

tertio excludit errorem, ibi: Est autem oratio omnis et cetera.

75. Circa primum considerandum est quod Philosophus in definitione orationis primo ponit id in quo oratio convenit cum nomine et verbo, cum dicit: Oratio est vox significativa; quod etiam posuit in definitione nominis, et probavit de verbo quod aliquid significet, non autem posuit in eius definitione, quia supponebat ex eo quod positum erat in definitione nominis, studens brevitati, ne idem frequenter iteraret; iterat tamen hoc in definitione orationis, quia significatio orationis differt a significatione nominis vel verbi, quia nomen vel verbum significat simplicem intellectum, oratio autem significat intellectum compositum.

76. Secundo autem ponit id in quo oratio differt a nomine et verbo, cum dicit: cuius partium aliquid significativum est separatum. Supra enim dictum est quod pars nominis non significat aliquid per se separata, sed solum quod est coniunctum ex duabus partibus. Signanter autem non dicit: cuius pars est significativa aliquid separata, sed: cuius aliquid partium est significativum, propter negationes et alia syncategoremata, quae secundum se non significant aliquid absolutum, sed solum habitudinem unius ad alterum.

Sed, quia duplex est significatio vocis, una quae refertur ad intellectum compositum, alia autem quae refertur ad intellectum simplicem, prima significatio competit orationi, secunda vero competit parti orationis, unde subdit: ut dictio, non ut affirmatio. Quasi dicat: pars orationis significativa est sicut dictio, puta significat <ut> nomen et verbum, non sicut affirmatio quae componitur ex nomine et verbo. Facit autem mentionem solum de affirmatione, non autem de negatione, quia negatio secundum vocem superaddit aliquid affirmationi, unde, si pars orationis propter sui simplicitatem non significat aliquid ut affirmatio, multo minus significat aliquid ut negatio.

77. Sed contra hanc definitionem Aspasius obiicit, quia videtur non omnibus partibus orationis convenire: sunt enim quaedam orationes compositae quarum partes significant aliquid ut affirmatio, puta: Si sol lucet super terram, dies est.

Et ad hoc respondet Alexander quod in quocumque genere invenitur prius et posterius, debet definiri id quod prius est, sicut cum definitio datur alicuius speciei, puta hominis, intelligitur definitio de eo quod est in actu, non de eo quod est in potentia; et ideo, quia in genere orationis primum est oratio simplex, inde est quod Aristoteles definit orationem simplicem.

Vel potest dici, secundum Alexandrum et Ammonium, quod hic definitur oratio in communi; unde debet poni in definitione hac illud quod commune est orationi simplici et compositae; habere autem partes significantes per modum affirmationis competit soli orationi compositae, sed habere partes quae significant per modum dictionis et non per modum affirmationis est commune orationi simplici et compositae; et ideo hoc debuit poni in definitione orationis. Et secundum hoc non debet intelligi esse de ratione orationis quod pars eius non sit affirmatio, sed quasi <de> ratione orationis est quod pars eius sit aliquid quod significat per modum dictionis et non per modum orationis.

Et in idem redit solutio Porphyrii quantum ad sensum, licet quantum ad verba parumper differat. Quia enim frequenter Aristoteles ponit ‘dicere’ pro ‘affirmare’, ne ‘dictio’ pro ‘affirmatione’ sumatur, dicto quod pars orationis significat ut dictio, addit: non ut affirmatio, quasi dicat, secundum sensum Porphyrii: non accipiatur nunc dictio secundum quod idem quod affirmatio.

Philosonus autem, qui dicitur Ioannes Grammaticus, voluit quod haec definitio orationis solum daretur de oratione perfecta, eo quod partes non videntur esse nisi alicuius perfecti, sicut omnes partes domus referuntur ad domum; et ita, secundum ipsum, sola oratio perfecta habet partes significativas.

Sed in hoc decipiebatur, quia, quamvis omnes partes referantur principaliter ad totum perfectum, quaedam tamen partes referuntur ad ipsum immediate, sicut paries et tectum ad domum, et membra organica ad animal, quaedam vero mediantibus partibus principalibus quarum sunt partes, sicut lapides referuntur ad domum mediante pariete, nervi et ossa ad animal mediantibus membris organicis, scilicet manu et pede et huiusmodi. Sic igitur omnes partes orationis referuntur principaliter ad orationem perfectam, cuius pars est etiam oratio imperfecta, quae et ipsa habet partes significantes. Unde ista definitio convenit tam orationi perfectae quam imperfectae.

78. Deinde cum dicit: Dico autem ut ‘homo’ et cetera, exponit propositam definitionem.

Et primo manifestat verum esse quod dicitur;

secundo excludit falsum intellectum, ibi: Sed non una nominis syllaba et cetera.

Exponit ergo primo quod dixerat, aliquid partium orationis esse significativum, sicut hoc nomen ‘homo’, quod est pars orationis, significat aliquid, sed non ut affirmatio aut negatio, quia non significat esse vel non esse, et hoc dico in actu, sed solum in potentia: potest enim aliquid addi per cuius additionem fiet affirmatio vel negatio, scilicet si addatur ei verbum.

79. Deinde cum dicit: Sed non una nominis syllaba et cetera, excludit falsum intellectum.

Et posset hoc referri ad immediate dictum, ut sit sensus quod nomen erit affirmatio vel negatio si quid ei addatur, sed non si addatur ei una nominis syllaba.

Sed, quia huic sensui non congruunt verba sequentia, oportet quod referatur ad id quod supra dictum est, scilicet in definitione orationis, scilicet quod aliquid partium eius est significativum separatum. Sed, quia pars alicuius totius dicitur proprie illud quod immediate venit ad constitutionem totius, non autem pars partis, ideo hoc intelligendum est de partibus ex quibus immediate constituitur oratio, scilicet de nomine et verbo, non autem de partibus nominis vel verbi, quae sunt syllabae vel litterae. Et ideo dicit quod pars orationis est significativa separatim, non tamen talis pars quae est una nominis syllaba.

Et hoc manifestat in syllabis, quae quandoque possunt esse dictiones per se significantes, sicut hoc quod dico ‘rex’ quandoque est quaedam dictio per se significans, in quantum vero accipitur ut syllaba quaedam huius nominis ‘sorex, soricis’, non significat aliquid per se, sed est vox sola; dictio enim est quidem vox composita ex pluribus vocibus, tamen in significando habet simplicitatem, in quantum scilicet significat simplicem intellectum; et ideo, in quantum est vox composita, potest habere partem quae sit vox; in quantum autem est simplex in significando, non potest habere partem significantem. Unde syllabae sunt quidem voces, sed non voces per se significantes.

Sciendum tamen quod in nominibus compositis, in quantum imponuntur ad significandum rem simplicem ex aliquo intellectu composito, partes secundum apparentiam aliquid significant, licet non secundum veritatem. Et ideo subdit quod in duplicibus, id est in compositis nominibus, syllabae, quae possunt etiam esse dictiones in compositionem nominis venientes, significant aliquid, scilicet in ipso composito et secundum quod sunt dictiones, non autem significant aliquid secundum se, prout sunt huius nominis partes, sed eo modo ut supra dictum est.

80. Deinde cum dicit: Est autem oratio et cetera, excludit quemdam errorem.

Fuerunt enim aliqui dicentes quod oratio et partes eius sunt significative naturaliter, non ad placitum. Ad quod probandum, utebantur tali ratione: Virtutis enim naturalis oportet esse instrumenta naturalia, quia natura non deficit in necessariis; potentia autem interpretativa est naturalis homini; ergo instrumenta eius sunt naturalia; instrumentum autem eius <est> oratio, quia per orationem virtus interpretativa interpretatur mentis conceptum: hoc enim dicimus instrumentum quo agens operatur; ergo oratio est aliquid naturale, non ex institutione humana significans, sed naturaliter.

81. Huic autem rationi, quae dicitur esse Platonis in libro qui intitulatur Cratylus, Aristoteles obvians dicit quod omnis oratio significativa est non sicut instrumentum, virtutis scilicet naturalis: instrumenta enim naturalis virtutis interpretativae sunt pulmo et guttur, quibus formatur vox, et lingua et labia et dentes, quibus litterati et articulati soni distinguuntur; oratio autem et partes <eius> sunt sicut effectus virtutis interpretativae per instrumenta praedicta, sicut etiam virtus motiva utitur instrumentibus naturalibus sicut brachiis et manibus ad faciendum opera artificialia. Unde et oratio et partes eius non sunt res naturales, sed quidam artificiales effectus. Et ideo subdit quod oratio significat secundum placitum, id est secundum institutionem humanae rationis et voluntatis, ut supra dictum est, sicut omnia artificialia causantur ex humana voluntate et ratione.

Sciendum tamen quod, si virtutem interpretativam non attribuamus virtuti motivae, sed rationi, sic non est vis naturalis, sed supra omnem naturam corpoream, quia intellectus non est actus alicuius corporis, ut probatur in III De anima; ipsa autem ratio est quae movet virtutem motivam corporalem ad opera artificialia, quibus etiam ut instrumentis utitur ratio, non autem sunt instrumenta alicuius virtutis corporalis. Et hoc modo etiam ratio potest uti oratione et eius partibus quasi instrumentis, quamvis non naturaliter significent.

17a2. Enunciativa vero non omnis, sed in qua verum vel falsum est.

17a3. Non autem in omnibus, ut deprecatio oratio quidem est, sed neque vera neque falsa.

17a5. Et ceterae quidem relinquuntur: rhetoricae enim vel poeticae convenientior consideratio est, enuntiativa vero praesentis est considerationis.

82. Enunciativa vero non omnis et cetera. Postquam vero Philosophus determinavit de principiis enuntiationis, hic intendit determinare de ipsa enuntiatione.

Et dividitur in partes duas:

in prima determinat de enuntiatione absolute;

in secunda de diversitate enuntiationum quae provenit secundum ea quae simplici enuntiationi adduntur,

et hoc modo in secundo libro, ibi: Quoniam autem est de aliquo affirmatio et cetera.

Prima autem pars dividitur in partes tres:

in prima definit enuntiationem;

in secunda dividit eam, ibi: Est autem una prima oratio et cetera;

in tertia agit de oppositione partium eius ad invicem, ibi: Quoniam autem est enunciare et cetera.

Circa primum tria facit:

primo proponit definitionem enuntiationis;

secundo ostendit quod per hanc definitionem differt enuntiatio ab aliis speciebus orationis, ibi: Non autem in omnibus et cetera;

tertio ostendit quod de sola enuntiativa est tractandum, ibi: Et caeterae quidem relinquuntur et cetera.

83. Circa primum considerandum est quod oratio, quamvis non sit instrumentum alicuius virtutis naturaliter operantis, est tamen instrumentum rationis, ut supra dictum est; omne autem instrumentum oportet definiri ex suo fine, qui est usus instrumenti; usus autem orationis, sicut et omnis vocis significativae, est significare conceptionem intellectus, ut supra dictum est; operationes autem intellectus duae sunt, in quarum una non invenitur veritas et falsitas, in alia autem invenitur verum et falsum; et ideo orationem enuntiativam definit ex significatione veri et falsi, dicens quod non omnis oratio est enuntiativa, sed in qua verum et falsum est.

Ubi considerandum est quod Aristoteles, mirabili brevitate usus, et divisionem orationis innuit in hoc quod dicit: non omnis enuntiativa, et definitionem enuntiationis in hoc quod dicit: sed in qua verum vel falsum est, ut intelligatur haec esse definitio enuntiationis: Enuntiatio est oratio in qua est verum vel falsum.

84. Dicitur autem in enunciatione esse verum vel falsum sicut in signo intellectus veri vel falsi; sed sicut in subiecto est verum vel falsum in mente, ut dicitur in VI Metaphysicae, in re autem sicut in causa, quia, ut dicitur in libro Praedicamentorum, eo quod res est vel non est, dicitur oratio vera vel falsa.

85. Deinde cum dicit: Non autem in omnibus et cetera, ostendit quomodo per hanc definitionem differt enuntiatio ab aliis orationibus.

Et quidem de orationibus imperfectis manifestum est quod non significant verum vel falsum, quia, cum non faciant perfectum sensum in animo audientis, manifestum est quod non perfecte exprimunt iudicium rationis, in quo consistit verum vel falsum.

His igitur praetermissis, perfectae orationis, quae complet sententiam, quinque sunt species, videlicet enuntiativa, deprecativa, imperativa, interrogativa, vocativa.

Non tamen est intelligendum quod solum nomen vocativi casus prolatum sit vocativa oratio, quia oportet aliquid partium significare separatim, ut supra dictum est; sed per vocativum revocatur sive excitatur animus audientis ad attendendum, non est autem vocativa oratio nisi plura coniungantur, ut cum dico, ‘O beate Petre!’ Harum autem orationum sola enuntiativa est in qua invenitur verum vel falsum, quia ipsa sola absolute significat [intellectus] mentis conceptum, in quo est verum vel falsum.

86. Sed, quia intellectus seu ratio non solum concipit in se ipso veritatem rei, sed etiam ad eius officium pertinet secundum suum conceptum alia dirigere et ordinare, ideo necesse fuit ut, sicut per enuntiativam orationem significatur ipse mentis conceptus, ita etiam essent aliquae orationes significantes ordinem rationis secundum quem alia dirigit.

Dirigitur autem ex ratione unius hominis alius homo ad tria:

primo quidem ad attendendum mente, et ad hoc pertinet vocativa oratio;

secundo ad respondendum voce, et ad hoc pertinet oratio interrogativa;

tertio ad exequendum in opere, et ad hoc pertinet quantum ad inferiores oratio imperativa, quantum autem ad superiores oratio deprecativa, ad quam etiam reducitur oratio optativa, quia respectu superioris homo non habet vim motivam nisi per expressionem sui desiderii.

Quia igitur istae quatuor orationis species non significant ipsum conceptum intellectus in quo est verum vel falsum, sed quemdam ordinem ad hoc consequentem, inde est quod in nulla earum invenitur verum vel falsum, sed solum in enuntiativa, quae significat id quod mens de rebus concipit. Et inde est quod omnes modi orationum in quibus invenitur verum vel falsum sub enuntiatione continentur, <puta sub enutiativa oratio continetur> quam quidam dicunt iurativam vel suppositivam. Dubitativa autem ad interrogativam reducitur, sicut et optativa ad deprecativam.

87. Deinde cum dicit: Et ceterae quidem relinquuntur et cetera, ostendit quod de sola enuntiativa est agendum.

Et dicit quod aliae quatuor orationis species sunt relinquendae, quantum pertinet ad praesentem intentionem, quia earum consideratio convenientior est rhetoricae vel poeticae scientiae, sed sola enuntiativa oratio est praesentis considerationis.

Cuius ratio est quia consideratio huius libri directe ordinatur ad scientiam demonstrativam, in qua animus hominis per rationem inducitur <ad assentiendum> vero ex his quae sunt propria rei, et ideo demonstrator non utitur ad suum finem nisi enuntiativis orationibus significantibus res secundum quod earum veritas est in anima; sed rhetor et poeta inducunt ad assentiendum ei quod intendunt, non solum per ea quae sunt propria rei, sed etiam per dispositiones audientis; unde rhetores et poetae plerumque movere auditores nituntur provocando eos ad aliquas passiones, ut Philosophus dicit in sua Rhetorica; et ideo consideratio dictarum specierum orationis, quae spectat ad ordinationem audientis in aliquid, cadit proprie sub consideratione rhetoricae vel poeticae, ratione sui significati, ad considerationem autem grammaticae prout in eis consideratur congrua vocum constructio.

17a8. Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, aliae vero coniunctione unae.

17a9. Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu. Et enim hominis rationi si non aut ‘est’ aut ‘erit’ aut ‘fuit’ aut aliquid huiusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa.

17a13. Quare autem unum quiddam est et non multa ‘animal gressibile bipes’,—neque enim in eo quod partes propinquae dicuntur, unum erit,—est alterius hoc tractare negocii.

17a15. Est autem una oratio enuntiativa quae unum significat vel coniunctione una, plures autem quae plura et non unum vel inconiunctione.

17a17. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante, vel non sed ipso proferente.

17a20. Harum autem haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, haec autem ex his coniuncta est velut oratio quaedam iam composita.

17a22. Est autem simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. Affirmatio vero est enuntiatio alicuius de aliquo, negatio vero enuntiatio alicuius ab aliquo.

88. Est autem una prima oratio et cetera. Postquam Philosophus definivit enunciationem, hic dividit eam.

Et dividitur in partes duas:

in prima ponit divisionem enuntiationis;

in secunda manifestat eam, ibi: Necesse est autem et cetera.

89. Circa primum considerandum est quod Aristoteles sub breviloquio duas divisiones enuntiationis ponit.

Quarum una est quod enuntiationum quaedam est una simpliciter, quaedam est coniunctione una. Sicut etiam in rebus quae sunt extra animam aliquid est unum simpliciter, sicut indivisibile vel continuum, aliquid est unum colligatione aut compositione aut ordine: quia enim ens et unum convertuntur, necesse est sicut omnem rem, ita et omnem enuntiationem aliqualiter esse unam.

90. Alia vero subdivisio enuntiationis est quod, si enuntiatio sit una, aut est affirmativa aut negativa.

Enuntiatio autem affirmativa est prior negativa, triplici ratione, secundum tria quae supra posita sunt,

ubi dictum est quod <vox> est signum intellectus et intellectus est signum rei; ex parte igitur vocis, affirmativa enuntiatio est prior quia est simplicior: negativa enim enuntiatio addit supra affirmativam particulam negativam;

ex parte intellectus etiam affirmativa enuntiatio, quae significat compositionem intellectus, est prior negativa, quae significat divisionem eiusdem: divisio autem naturaliter posterior est compositione, nam non est divisio nisi compositorum, sicut non est corruptio nisi generatorum;

ex parte etiam rei, affirmativa enuntiatio, quae significat esse, prior est quam negativa, quae significat non esse, sicut habitus naturaliter prior est privatione.

91. Dicit ergo quod oratio enuntiativa una et prima est affirmatio, id est affirmativa enuntiatio. Et contra hoc quod dixerat prima, subdit: deinde negatio, id est negativa enuntiatio, quia est posterior affirmativa, ut dictum est. Contra id autem quod dixerat una, scilicet simpliciter, subdit quod quaedam aliae sunt unae, non simpliciter, sed coniunctione, ita scilicet quod quaelibet earum est coniunctione una.

92. Ex hoc autem quod hic dicitur argumentatur Alexander quod divisio enuntiationis in affirmationem et negationem non est divisio generis in species, sed divisio nominis multiplicis in sua significata: genus enim univoce praedicatur de suis speciebus, non secundum prius et posterius, unde Aristoteles noluit quod ens esset genus commune omnium, quia per prius praedicatur de substantia quam de novem generibus accidentium.

93. Sed dicendum est quod unum dividentium aliquod commune potest esse prius altero dupliciter:

uno modo secundum proprias rationes aut naturas dividentium;

alio modo secundum participationem rationis illius communis quod in ea dividitur;

primum autem non tollit univocationem generis, ut manifestum est in numeris, in quibus binarius secundum propriam rationem naturaliter prior est ternario, sed tamen aequaliter participant rationem communis, scilicet numeri: ita enim est ternarius multitudo mensurata per unum sicut et binarius;

sed secundum impedit univocationem generis, et propter hoc ens non potest esse genus substantiae et accidentis, quia in ipsa ratione entis prioritatem habet substantia, quae est ens per se, respectu accidentis, quod est ens per aliud et in alio. Sic ergo affirmatio secundum propriam rationem est prior negatione, tamen aequaliter participant rationem enuntiationis quam supra posuit, quod enuntiatio est oratio in qua est verum vel falsum.

94. Deinde cum dicit: Necesse est autem omnem orationem et cetera, manifestat propositas divisiones.

Et primo manifestat primam,

scilicet quod enuntiatio vel est una simpliciter vel coniunctione;

secundo manifestat secundam, scilicet quod enuntiatio simpliciter una vel est affirmativa vel negativa, ibi: Est autem simplex enunciatio et cetera.

Circa primum duo facit: primo praemittit quaedam quae sunt necessaria ad propositi manifestationem; secundo manifestat propositum, ibi: Est autem una oratio etc.

95. Circa primum duo proponit.

Primo dicit quod omnem orationem enuntiativam necesse est constare ex verbo, quod est praesentis temporis, vel ex casu verbi, quod est temporis praeteriti vel futuri (tacet autem de verbo infinito, quia eumdem usum habet in enuntiatione sicut et verbum negativum). Manifestat autem quod dixerat per hoc quod non solum unicum nomen sine verbo <non> facit enuntiationem, sed nec etiam oratio imperfecta: definitio enim oratio quaedam est, et tamen si rationi, id est definitioni, hominis non addatur aut ‘est’, quod est verbum, aut ‘erit’ aut ‘fuit’, quae sunt casus verbi, sive aliquid huiusmodi, id est aliquod aliud verbum seu casus verbi, nondum est oratio enuntiativa.

96. Potest autem esse dubitatio, cum enuntiatio constet ex nomine et verbo, quare non facit mentionem de nomine sicut de verbo?

Ad quod tripliciter responderi potest.

Primo quidem, quia nulla omnino enuntiatio sine verbo vel casu verbi invenitur, invenitur autem aliqua enuntiatio sine nomine, puta cum utimur infinitivis verborum loco nominum, ut cum dicitur: ‘Currere est moveri’.

Secundo et melius, quia, sicut supra dictum est, verbum est nota eorum quae de altero praedicantur, praedicatum autem est principalior pars enuntiationis, eo quod est pars formalis et completiva ipsius (unde et vocatur apud Graecos propositio categorica, id est praedicativa), denominatio autem fit a forma, quae dat speciem rei; et ideo potius fecit mentionem de verbo, tanquam de parte principaliori et formaliori. Cuius signum est quod enuntiatio categorica dicitur affirmativa vel negativa solum ratione verbi, quod affirmatur vel negatur, sicut et conditionalis dicitur affirmativa vel negativa ex eo quod affirmatur vel negatur coniunctio a qua denominatur.

Tertio potest dici, et adhuc melius, quod non erat hic intentio Aristotelis ostendere quod nomen vel verbum non sufficiat ad enuntiationem complendam: hoc enim supra manifestaverat tam de nomine quam de verbo; sed, quia dixerat quod quaedam enuntiatio est una simpliciter, quaedam autem coniunctione una, posset aliquis intelligere quod illa quae est una simpliciter careret omni compositione; sed ipse hoc excludit per hoc quod in omni enuntiatione oportet esse verbum, quod importat compositionem quam non est intelligere sine compositis, ut supra dictum est; nomen autem non importat compositionem, et ideo non exigit praesens intentio ut de nomine faceret mentionem, sed solum de verbo.

97. Secundo; ibi: Quare autem unum quiddam et cetera, proponit aliud quod est necessarium ad manifestationem propositi, scilicet quod hoc quod dico, ‘animal gressibile bipes’, quod est definitio hominis, est unum et non multa (et eadem ratio est de universis aliis definitionibus); sed huius rationem assignare dicit esse alterius negotii: pertinet enim ad metaphysicum, unde in VII et in VIII Metaphysicae huius ratio assignatur, quia scilicet differentia advenit generi non per accidens, sed per se, tanquam determinativa ipsius, per modum quo materia determinatur per formam; nam a materia sumitur genus, a forma autem differentia, unde, sicut ex materia et forma fit vere unum et non multa, ita etiam ex genere et differentia.

98. Excludit autem quamdam rationem huius unitatis, quam quis posset suspicari, ut scilicet propter hoc definitio sit unum, quia partes eius dicuntur propinquae, scilicet sine aliqua interpositione coniunctionis vel morae. Et quidem non-interruptio prolationis necessaria est ad unitatem definitionis, quia, si interponeretur coniunctio partibus definitionis, iam secunda non determinaret primam, sed significarentur ut actu multae; et idem operatur interpositio morae, qua utuntur rhetores loco coniunctionis. Unde ad unitatem definitionis requiritur quod partes eius proferantur sine coniunctione et interpolatione, quia et in re naturali, cuius est definitio, nihil cadit medium inter materiam et formam; sed praedicta non-interruptio non sufficit ad unitatem definitionis, quia contingit etiam hanc continuitatem prolationis servari in his quae non sunt simpliciter unum, sed per accidens, ut si dicam: ‘Homo albus musicus’.

Sic igitur Aristoteles valde subtiliter manifestavit quod absoluta unitas enuntiationis non impeditur neque per compositionem quam importat verbum, neque per multitudinem nominum ex quibus constat definitio; et est eadem ratio utrobique, nam praedicatum comparatur ad subiectum ut forma ad materiam, et similiter differentia ad genus, ex forma autem et materia fit unum simpliciter.

99. Deinde cum dicit: Est autem una et cetera, accedit ad manifestandum praedictam divisionem.

Et primo manifestat ipsum commune quod dividitur, quod est enuntiatio una;

secundo manifestat partes divisionis secundum proprias rationes, ibi: Harum autem haec quidem simplex et cetera.

Circa primum duo facit: primo manifestat praemissam divisionem; secundo concludit quod ab utroque membro divisionis nomen et verbum excluduntur, ibi: Nomen ergo et verbum et cetera.

Oppositum autem unitati est pluralitas, et ideo per modos unitatis manifestat modos pluralitatis.

100. Dicit ergo quod oratio enuntiativa dicitur vel una absolute, quia scilicet unum significat, vel una secundum quid, quia scilicet est una coniunctione; per oppositum autem est intelligendum quod enuntiationes plures sunt vel ex eo quod plura significant et non unum, quod opponitur primo modo unitatis, vel ex eo quod absque coniunctione proferuntur.

101. Circa quod considerandum est, secundum Boethium, quod unitas et pluralitas orationis refertur ad significationem, simplex autem et compositum attenditur secundum ipsas voces; et ideo enuntiatio quandoque quidem est una et simplex, puta cum solum ex nomine et verbo componitur quae unum significant, ut cum dico: ‘Homo est albus’; est autem oratio una, sed composita, quae quidem unam rem significat, sed tamen composita est vel ex pluribus terminis, sicut si dicam: ‘Animal rationale mortale currit’, vel ex pluribus enuntiationibus, sicut patet in conditionalibus, quae unum et non multa significant. Similiter autem in enuntiatione quandoque est pluralitas cum simplicitate, puta cum in oratione ponitur aliquod nomen multa significans, ut si dicam: ‘Canis latrat’, haec oratio plures est, quia multa significat, et tamen simplex est; quandoque vero est in enuntiatione pluralitas et compositio, puta cum ponuntur plures termini in subiecto vel praedicato, ex quibus non fit unum, sive interveniat coniunctio sive non; puta si dicam: ‘Homo albus musicus disputat’, vel: ‘Homo albus et musicus disputat’; et simile est si coniungantur multae enuntiationes, sive cum coniunctione sive sine coniunctione, ut si dicam: ‘Socrates currit, Plato disputat’. Et secundum hoc, sensus litterae est quod oratio enuntiativa est una quae unum significat, non solum si sit simplex, sed etiam si sit coniunctione una; et similiter orationes plures dicuntur quae plura et non unum significant, non solum quando interponitur aliqua coniunctio vel inter nomina seu verba, vel etiam inter ipsas enuntiationes, sed vel inconiunctione, id est si absque interposita coniunctione plura significat, vel <quia> est unum nomen aequivocum multa significans, vel quia ponuntur multa nomina absque interposita coniunctione, ex quorum significatis non fit unum, ut si dicam: ‘Homo albus musicus currit’.

102. Sed haec expositio non videtur esse secundum intentionem Aristotelis;

primo quidem, quia per disiunctionem quam interponit videtur distinguere inter orationem unum significantem et orationem quae est coniunctione una;

secundo quia Aristotiles supra dixerat quod est unum quiddam et non multa ‘animal gressibile bipes’, quod autem est coniunctione unum, non est unum et non multa, sed est unum ex multis.

Et ideo melius videtur dicendum quod, quia Aristoteles supra dixerat aliquam enuntiationem esse unam et aliam coniunctione unam, vult hic manifestare quae sit una; et, quia iam supra ostendit quod multa nomina simul coniuncta sunt unum, sicut ‘animal gressibile bipes’, dicit consequenter quod enuntiatio est iudicanda una non ex unitate nominis, sed ex unitate significati, etiam si sint plura nomina quae unum significent; vel, si sit aliqua enuntiatio una quae multa significet, non erit una simpliciter, sed coniunctione una; et, secundum hoc, haec enuntiatio: ‘Animal gressibile bipes est risibile’, non est una quasi coniunctione una, ut in prima expositione dicebatur, sed quia unum significat.

103. Quia autem oppositum per oppositum manifestatur, ostendit consequenter quae dicuntur plures enuntiationes, et ponit duos modos pluralitatis.

Primus est quod plures dicuntur enuntiationes quae significant plura; contingit autem aliqua plura significari in aliquo uno communi, sicut cum dico: ‘Animal est sensibile’, sub hoc communi quod est animal multa continentur, et tamen haec enuntiatio est una et non plures; et ideo addit et non unum; sed melius est ut dicatur hoc esse additum propter definitionem, quae significat multa quae sunt unum. Et hic modus pluralitatis opponitur primo modo unitatis.

Secundus modus pluralitatis est quando enuntiationes non solum plura significant, sed etiam illa plura nullatenus coniunguntur. Et hic modus pluralitatis opponitur secundo modo unitatis. Et secundum hoc patet quod secundus modus unitatis non opponitur primo modo pluralitatis; ea autem quae non sunt opposita possunt simul esse, unde manifestum est enuntiationem quae est coniunctione una esse etiam plures in quantum significat plura et non unum.

Secundum hoc ergo possumus accipere tres modos enuntiationis:

nam quaedam est simpliciter una, in quantum unum significat;

quaedam autem est simpliciter plures, in quantum plura significat, sed una secundum quid, in quantum est coniunctione <una>;

quaedam vero sunt simpliciter plures, quae neque significant unum neque aliqua coniunctione uniuntur.

Ideo autem Aristoteles quatuor ponit et non solum tria, quia quandoque est plures enuntiatio quae plura significat, non tamen est coniunctione una, puta si ponatur ibi nomen multa significans.

104. Deinde cum dicit: Nomen ergo et verbum et cetera, excludit ab unitate orationis nomen et verbum.

Dixerat enim quod una enuntciatio est quae unum significat; posset autem aliquis intelligere quod sic unum significaret sicut nomen vel verbum unum significat; et ideo ad hoc excludendum subdit: Nomen et verbum dictio sit sola, id est ita sit dictio quod non enuntiatio; et videtur quod, ex modo loquendi, quod ipse imposuerit hoc nomen ad significandum partes orationis. Quod autem nomen vel verbum sit sola dictio et non enuntiatio, manifestat per hoc quod non potest dici quod ille enuntiet qui sic significat aliquid voce sicut nomen vel verbum significat.

Et ad hoc manifestandum consequenter insinuat duos modos utendi enuntiatione:

quandoque enim utimur ea quasi interroganti respondentes, puta si quaeratur: ‘Quid fit in scholis?’, respondemus: ‘Magister disputat’;

quandoque autem utimur ea propria sponte, a nullo interrogati;

dicit ergo quod ille qui significat aliquid unum nomine vel verbo, non enuntiat vel sicut enuntiat ille qui profert enuntiationem aliquo interrogante, vel sicut enuntiat ille qui profert enuntiationem non aliquo interrogante sed ipso sponte proferente.

Introduxit autem hoc, quia simplex nomen vel verbum, quando respondetur ad interrogationem, videtur verum et falsum significare, quod est proprium enuntiationis; sed hoc non competit nomini vel verbo nisi secundum quod intelligitur coniunctum cum alia parte proposita in interrogatione, ut si quaerenti: ‘Quis legit in scholis?’, respondeatur: ‘Magister’, subintelligitur: ‘legit’.

Si ergo ille qui enuntiat aliquid nomine vel verbo non enuntiat, manifestum est quod enuntiatio non sic unum significat sicut nomen vel verbum. Hoc autem inducit sicut conclusionem eius quod supra praemiserat: Necesse est omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu.

105. Deinde cum dicit: Harum autem haec quidem et cetera, manifestat praemissam divisionem secundum rationes partium.

Dixerat enim quod una enuntiatio est quae significat unum vel quae est coniunctione una; ratio autem huius distinctionis est ex eo quod unum natum est dividi per simplex et compositum; et ideo dicit: Harum autem, scilicet enuntiationum in quibus dicitur unum, vel quia significat unum simpliciter vel quia est coniunctione una, haec quidem est simplex enuntiatio, quae scilicet unum significat; sed, ne intelligatur quod sic unum significet sicut nomen vel verbum, ad hoc excludendum subdit: ut aliquid de aliquo, scilicet per modum compositionis, vel aliquid ab aliquo, scilicet per modum divisionis; haec autem ex his coniuncta, quae dicitur scilicet coniunctione una, est velut oratio iam composita. Quasi dicat: hoc modo enuntiationis unitas dividitur in duo praemissa sicut aliquod unum dividitur in simplex et compositum.

106. Deinde cum dicit: Est autem simplex enunciatio et cetera, manifestat secundam divisionem enuntiationis, secundum scilicet quod una enuntiatio dividitur in affirmationem et negationem.

Haec autem divisio primo quidem convenit simplici enuntiationi et ex consequenti convenit compositae; et ideo ad insinuandum rationem praedictae divisionis, dicit quod simplex enuntiatio est vox significativa de eo quod est aliquid, quod pertinet ad affirmationem, vel non est, quod pertinet ad negationem. Et, ne hoc intelligatur solum secundum praesens tempus, subdit: quemadmodum tempora divisa sunt, id est similiter hoc habet locum in aliis temporibus sicut et in praesenti.

107. Alexander autem existimavit quod Aristoteles hic definiret enuntiationem, et, quia in definitione enuntiationis videtur ponere affirmationem et negationem, volebat hinc accipere quod enuntiatio non esset genus affirmationis et negationis, quia species nunquam ponuntur in definitione generis; id autem quod non univoce praedicatur de multis, quia non significat aliquid unum quod sit commune multis, non potest notificari nisi per illa multa quae significat; et inde est quod, quia unum non dicitur univoce de simplici et composito, sed per prius et posterius, Aristoteles semper in praecedentibus ad notificandum unitatem enuntiationis usus est utroque; quia ergo hic videtur uti affirmatione et negatione ad notificandum enuntiationem, volebat Alexander accipere quod enuntiatio non dicitur de affirmatione et negatione univoce sicut genus de suis speciebus.

108. Sed contrarium apparet ex hoc quod Philosophus consequenter utitur nomine enuntiationis ut genere: definiens affirmationem et negationem subdit quod affirmatio est enuntiatio alicuius de aliquo, scilicet per modum compositionis, negatio vero est enuntiatio alicuius ab aliquo, per modum scilicet divisionis; nomine autem aequivoco non consuevimus uti ad notificandum significata eius.

Et ideo Boethius dicit quod Aristoteles suo modo breviloquio utens, simul usus est et definitione et divisione eius, ita ut quod dicit <de> eo quod est aliquid vel non est, non referatur ad definitionem enuntiationis, sed ad eius divisionem.

Sed, quia differentiae divisivae generis non cadunt in eius definitione, nec hoc solum quod dicitur vox significativa est sufficiens definitio enuntiationis, melius dici potest, secundum Porphyrium, quod totum est definitio enuntiationis quod dicitur: vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, nec tamen ponitur affirmatio vel negatio in definitione enuntiationis, sed virtus affirmationis et negationis, id est significatum ipsius quod est esse vel non esse, quod est naturaliter prius enuntiatione. Affirmationem vero et negationem postea definit per terminos utriusque, cum dicit affirmationem esse enuntiationem alicuius de aliquo et negationem enuntiationem alicuius ab aliquo.

Sed, quia in definitione generis non debent poni, sicut nec species, ita nec ea quae sunt propria specierum, cum tamen significare esse sit proprium affirmationis, et significare non esse sit proprium negationis, adhuc melius videtur dicendum, secundum Ammonium, quod hic non definitur enuntiatio, sed solum dividitur. Supra enim posita est eius definitio, ubi dictum est quod enuntiatio est oratio in qua est verum vel falsum, in qua quidem definitione nulla mentio facta est nec de affirmatione nec de negatione.

Est autem considerandum quod hic artificiosissime procedit: dividit enim genus non in species, sed in differentias specificas; non enim dicit quod enuntiatio sit affirmatio vel negatio, sed quod est significativa de eo quod est, quae est differentia specifica affirmationis, vel quod non est, in quo tangitur differentia specifica negationis; et ideo ex his differentiis adiunctis generi constituit definitionem speciei, cum subdit quod affirmatio est enuntiatio alicuius de aliquo, per quod significatur esse, et negatio enuntiatio alicuius ab aliquo, quod significat non esse.

17a26. Quoniam autem est enuntiare et quod est non esse, et quod non est esse, et quod est esse, et quod non est non esse. Et circa ea quae sunt extra praesens tempus similiter. Omne contingit quod quis affirmaverit negare, et quod quis negaverit affirmare. Quare manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio opposita et omni negationi affirmatio.

17a33. Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae.

17a34. Dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem aequivoce et quaecumque cetera talium determinavimus contra sophisticas importunitates.

109. Quoniam autem est enunciare et cetera. Posita divisione enuntiationis, hic agit de oppositione partium enuntiationis, scilicet affirmationis et negationis.

Et, quia enuntiationem esse dixerat orationem in qua est verum vel falsum, primo ostendit qualiter enuntiationes ad invicem opponantur;

secundo movet quamdam dubitationem circa praedeterminata et solvit, ibi: In his ergo quae sunt et quae facta sunt et cetera.

Circa primum duo facit: primo determinat qualiter una enuntiatio alteri opponatur; secundo ostendit quod una opponitur uni, ibi: Manifestum est autem et cetera.

Prima autem pars dividitur in partes duas: in prima determinat de oppositione affirmationis et negationis absolute;

in secunda parte, ostendit quomodo huiusmodi oppositio diversificatur ex parte subiecti, ibi: Quoniam autem sunt haec <quidem> rerum universalia et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ostendit quod omni affirmationi est negatio opposita et e converso;

secundo manifestat oppositionem affirmationis et negationis absolute, ibi: Et sit <hoc> contradictio et cetera.

110. Circa primum considerandum est quod ad propositum ostendendum Philosophus assumit <duplicem> diversitatem enuntiationis,

quarum una est ex ipsa forma vel modo enuntiandi, secundum quod dictum est quod enuntiatio vel est affirmativa, per quam scilicet enuntiatur aliquid esse; alia autem negativa, per quam significatur aliquid non esse;

secunda autem diversitas est per comparationem ad rem, ex qua dependet veritas et falsitas intellectus et enuntiationis: cum enim enuntiatur aliquid vel esse vel non esse secundum congruentiam ad rem, est oratio vera, alioquin est oratio falsa.

111. Sic igitur quatuor modis potest enuntiatio variari, secundum permixtionem harum duarum divisionum;

uno modo, quia id quod est in re enuntiatur ita esse sicut in re est, puta cum Socrates currit et dicimus Socratem currere;

alio modo, cum enuntiatur aliquid non esse quod in re non est, quod pertinet ad negationem veram, ut cum dico: ‘Aethiops albus non est’;

tertio modo, cum enuntiatur aliquid esse quod in re non est, quod pertinet ad affirmationem falsam, ut cum dicitur: ‘Corvus est albus’;

quarto modo, cum enuntiatur aliquid non esse quod in re est, ut si dicitur: ‘Nix non est alba’, quae est negatio falsa.

Philosophus tamen, ut a minoribus ad potiora procedat, praemittit falsas veris, inter quas negativam praemittit affirmativae,

cum dicit quod contingit enuntiare quod est, scilicet in rerum natura, non esse;

secundo autem ponit affirmativam falsam, cum dicit: et quod non est, scilicet in rerum natura, esse;

tertio autem ponit affirmativam veram, quae opponitur negativae falsae quam primo posuit, cum dicit: et quod est, scilicet in rerum natura, <esse>;

quarto vero ponit negativam veram, quae opponitur secundae, scilicet affirmativae falsae, cum dicit: et quod non est, scilicet in rerum natura, non esse.

112. Non est autem intelligendum quod per hoc quod dixit: quod est et quod non est sit referendum ad solam existentiam vel non existentiam subiecti, sed ad hoc quod res significata per praedicatum insit vel non insit rei significatae per subiectum; nam, cum dico: ‘Corvus est albus’, significatur quod non est esse, quamvis ipse corvus sit res existens.

113. Et, sicut istae quatuor differentiae enuntiationum inveniuntur in propositionibus in quibus ponitur verbum praesentis temporis, ita etiam inveniuntur in enuntiationibus in quibus ponuntur verba praeteriti vel futuri temporis: supra enim dixit quod enuntiationem necesse est constare ex verbo vel casu. Et hoc est quod subdit: et similiter contingit, scilicet variari diversimode enuntiationem circa ea quae sunt extra praesens tempus, id est circa praeterita vel futura quae sunt quodam modo extrinseca respectu praesentis, quia praesens est medium praeteriti et futuri.

114. Et quia ita est, sequitur quod contingit omne quod quis affirmaverit negare et omne quod quis negaverit affirmare. Quod quidem manifestum est ex praemissis: non enim potest affirmari nisi vel quod est in rerum natura secundum aliquod trium temporum, vel quod non est, et hoc totum contingit negare; unde manifestum est quod omne quod affirmatur potest negari et e converso.

Et, quia affirmatio et negatio secundum se opposita sunt, utpote ex opposito condivisae, consequens est quod quaelibet affirmatio habeat negationem sibi oppositam et e converso. Cuius contrarium illo solo modo posset contingere, si aliqua affirmatio affirmaret aliquid quod negatio negare non posset.

115. Deinde cum dicit: Et sit hoc contradictio et cetera, manifestat quae sit absoluta oppositio affirmationis et negationis.

Et primo manifestat eam per nomen;

secundo per definitionem, ibi: Dico autem opponi et cetera.

116. Dicit ergo primo quod, cum cuilibet affirmationi opponatur negatio et e converso, oppositioni huiusmodi imponatur hoc nomen quod dicatur ‘contradictio’. Per hoc enim quod dicit: sit hoc contradictio, datur intelligi quod ipse nomen contradictionis imposuit oppositioni affirmationis et negationis, ut Ammonius dicit.

Deinde cum dicit: Dico autem opponi et cetera, definit contradictionem.

Quia vero, ut dictum est, contradictio est oppositio affirmationis et negationis, illa requiruntur ad contradictionem quae sunt necessaria ad oppositionem affirmationis et negationis; oportet autem opposita esse circa idem, et, quia enuntiatio constituitur ex subiecto et praedicato, requiritur ad contradictionem primo quidem quod affirmatio et negatio sint eiusdem praedicati: si enim dicatur: ‘Plato currit, Plato non disputat’, non est contradictio;

secundo requiritur quod sint de eodem subiecto: si enim dicatur: ‘Socrates currit, Plato non currit, non est contradictio;

tertio requiritur quod identitas praedicati et subiecti non solum sit secundum nomen, sed simul sit secundum rem et nomen: nam si non sit idem nomen, manifestum est quod non est una et eadem enuntiatio; similiter etiam ad hoc quod sit enuntiatio una, requiritur identitas <rei>: dictum est enim supra quod una enuntiatio est quae unum significat; et ideo subdit: non autem aequivoce, id est non sufficit identitas nominis cum diversitate rei, quae facit aequivocationem.

117. Sunt vero et quaedam alia in contradictione observanda ad hoc quod tollatur omnis diversitas, praeter eam quae est affirmationis et negationis: non enim esset oppositio si non omnino idem negaret negatio quod affirmatio affirmavit.

Haec autem diversitas potest secundum quatuor considerari:

uno quidem modo secundum diversas partes subiecti: non enim est contradictio si dicatur quod aethiops est albus secundum dentem et non est albus secundum pedem;

secundo si sit diversus modus ex parte praedicati: non enim est contradictio si dicatur: ‘Socrates currit tarde et non movetur velociter’, vel si dicatur: ‘Ovum est animal in potentia et non est animal in actu';

tertio si sit diversitas ex parte mensurae, puta loci vel temporis: non enim est contradictio si dicatur: ‘Pluit in Gallia, in Italia non pluit’, aut ‘Pluit heri, hodie non pluit’;

quarto si sit diversitas ex habitudine ad aliquid extrinsecum, puta si dicatur decem homines esse multos ut ad domum, non autem ut ad forum.

Et haec omnia designat cum subdit: et quaecumque cetera talium determinavimus, id est determinare consuevimus, in disputationibus contra sophisticas importunitates, id est contra importunas et litigiosas oppositiones sophistarum, de quibus plenius facit mentionem in I Elenchorum.

17a38. Quoniam autem rerum haec quidem sunt universalia, illa vero singularia. Dico autem universale quod de pluribus natum est praedicari, singulare vero quod non; ut ‘homo’ quidem universale, ‘Plato’ vero eorum quae sunt singularia.

17b1. Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aut non, aliquotiens quidem eorum alicui quae sunt universalia, aliquotiens vero eorum quae sunt singularia.

17b3. Si ergo universaliter enuntiet in universali quoniam est aut non est, erunt contrariae enuntiationes; dico autem in universali enuntiationem universalem, ut ‘Omnis homo est albus—Nullus homo est albus’.

17b6. Quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariae, quae autem significantur est esse contraria.

17b8. Dico autem non universaliter enuntiare in his quae sunt universalia, ut, ‘Est albus homo—Non est albus homo’.

17b10. Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione; ‘omnis’ namque non ‘universale’ est, sed ‘quoniam universaliter’ consignificat.

17b12. In eo vero quod universale praedicatur, id quod est universale praedicari universaliter non est verum. Nulla enim affirmatio erit, in qua de universali praedicato universaliter praedicetur, ut ‘Omnis homo est omne animal’.

118. Quoniam autem rerum haec quidem sunt universalia et cetera. Quia Philosophus dixerat oppositionem affirmationis et negationis esse contradictionem, quae est eiusdem et de eodem, intendit consequenter distinguere diversas oppositiones affirmationis et negationis, ut cognoscatur quae sit vera contradictio.

Et circa hoc duo facit:

primo praemittit quamdam divisionem enuntiationum necessariam ad praedictam differentiam oppositionum assignandam;

secundo manifestat propositum, ibi: Si ergo universaliter et cetera.

Praemittit autem divisionem enuntiationum quae sumitur secundum differentiam subiecti; unde circa primum duo facit:

primo dividit subiectum enuntiationum;

secundo concludit divisionem enuntiationum, ibi: Necesse est autem enunciare et cetera.

119. Subiectum autem enuntiationis est nomen vel aliquid sumptum loco nominis; nomen autem est vox significativa simplicis intellectus, qui est similitudo rei; et ideo subiectum enuntiationis distinguit secundum divisionem rerum.

Et dicit quod rerum quaedam sunt universalia, quaedam vero singularia.

Manifestat autem membra divisionis dupliciter:

primo quidem per definitionem, quod universale est quod natum est de pluribus praedicari, singulare vero quod non est natum praedicari de pluribus, sed de uno solo;

secundo per exemplum, cum subdit quod ‘homo’ est universale, ‘Plato’ vero singulare.

120. Accidit autem dubitatio circa hanc divisionem quia, sicut Philosophus probat in VII Metaphysicae, universale non est aliquid extra in rebus subsistens; et in Praedicamentis dicitur quod secundae substantiae non sunt nisi in primis, quae sunt singulares; non ergo videtur esse conveniens divisio rerum in universalia et singularia, quia nullae res videntur esse universales, sed omnes res sunt singulares.

121. Dicendum est autem quod hic dividuntur res secundum quod significantur per nomina quae subiiciuntur in enuntiationibus; dictum est autem supra quod nomina non significant res nisi mediante intellectu, et ideo oportet quod divisio ista rerum accipiatur secundum quod res cadunt in intellectu. Ea vero quae sunt coniuncta in rebus, intellectus potest distinguere, quando unum eorum non cadit in ratione alterius. In qualibet autem re singulari est considerare aliquid quod est proprium illi rei in quantum est haec res, sicut Socrati vel Platoni in quantum est hic homo;

aliquid autem est considerare in eo, in quo convenit cum aliis quibusdam rebus, sicut quod Socrates est homo vel animal aut rationalis aut risibilis aut albus. Quando igitur res denominatur ab eo quod convenit illi soli rei in quantum est haec res, huiusmodi nomen dicitur significare aliquid singulare; quando autem denominatur res ab eo quod est commune sibi et multis aliis, nomen huiusmodi dicitur significare universale, quia scilicet nomen significat naturam vel dispositionem aliquam quae est communis multis. Quia igitur hanc divisionem dedit de rebus non absolute secundum quod existunt extra animam, sed secundum quod referuntur ad intellectum, non definivit universale et singulare secundum aliquid quod pertinet ad rem, puta ut diceret quod universale est extra singularia, quod pertineret ad opiniones Platonicas, sed per actum animae intellectivae, qui est praedicari de multis vel de uno solo.

122. Est autem considerandum quod intellectus apprehendit rem intellectam secundum propriam rationem seu definitionem; unde et in III De anima dicitur quod obiectum proprium intellectus est quod quid est. Contingit autem quandoque quod propria ratio alicuius formae intellectae non repugnat ei quod est esse in pluribus, sed hoc impeditur ab aliquo alio, sive illud sit aliquid accidentaliter adveniens, puta si, omnibus hominibus morientibus, unus solus remaneret, sive sit propter conditionem materiae, sicut est unus tantum sol, non quia repugnet rationi solari esse in pluribus secundum considerationem formae ipsius, sed quia non est alia materia susceptiva talis formae. Et ideo non dixit quod universale est quod praedicatur de pluribus, sed quod aptum natum est de pluribus praedicari.

123. Cum autem omnis forma quae nata est recipi in materia, quantum est de se, communicabilis sit multis materiis, dupliciter potest contingere quod id quod significatur per nomen non sit aptum natum de pluribus praedicari:

uno modo, quia nomen significat formam secundum quod est determinata ad hanc materiam, sicut hoc nomen ‘Socrates’ vel ‘Plato’, quod significat naturam humanam prout est in hac materia;

alio modo secundum quod nomen significat formam quae non est nata in materia recipi, unde oportet quod per se remaneat una et singularis, sicut albedo, si esset forma non existens in materia, esset una sola, unde esset singularis; et propter hoc dicit Philosophus in VII Metaphysicae quod, si essent species rerum separatae sicut Plato posuit, essent individua quaedam.

124. Potest autem obiici quod hoc nomen ‘Socrates’ vel ‘Plato’ natum est de pluribus praedicari, quia nihil prohibet esse multos qui vocentur hoc nomine.

Sed ad hoc patet responsio, si attendantur verba Aristotelis: ipse enim non divisit nomina in universale et particulare, sed res; et ideo intelligendum est quod universale dicitur quando non solum nomen potest de pluribus praedicari, sed id quod significatur per nomen est natum in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis nominibus: nam nomen Socratis vel Platonis significat naturam humanam secundum quod est in hac materia; si vero hoc nomen imponatur alteri homini, significabit naturam humanam in alia materia, et sic eius erit alia significatio, unde non erit universale, sed aequivocum.

125. Deinde cum dicit: Necesse est autem et cetera, concludit ex praedictis divisionem enuntiationis.

Quia enim semper enuntiatur aliquid de aliqua re, rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam singularia, necesse est quod quandoque enuntietur aliquid inesse vel non inesse alicui universali, quandoque vero alicui singulari. Et est suspensiva constructio usque huc, ut sit sensus: Quoniam autem rerum et cetera, necesse est enuntiare et cetera.

126. Est autem considerandum quod de universali aliquid enuntiatur quatuor modis.

Nam universale potest uno modo considerari quasi separatum a singularibus, sive sicut per se subsistens, ut Plato posuit, sive, secundum Aristotelis sententiam, secundum esse quod habet in intellectu; et sic potest ei aliquid attribui dupliciter.

Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid quod pertinet ad solam actionem intellectus, ut si dicatur quod homo est praedicabile de multis aut universale aut genus aut species; huiusmodi enim intentiones format intellectus attribuens eas naturae intellectae, secundum quod comparat ipsam ad res quae sunt extra animam.

Quandoque vero attribuitur aliquid universali sic considerato, quod scilicet apprehenditur ab intellectu ut unum, tamen id quod attribuitur ei non pertinet ad actum intellectus, sed ad esse quod habet natura apprehensa in rebus quae sunt extra animam, puta si dicatur quod homo est dignissima creaturarum: hoc enim convenit naturae humanae etiam secundum quod est in singularibus, nam quilibet homo singularis est dignior omnibus irrationalibus creaturis; sed tamen omnes homines singulares non sunt unus extra animam, sed solum in acceptione intellectus; et per hunc modum attribuitur sibi praedicatum, scilicet ut uni rei.

Alio autem modo attribuitur aliquid universali prout est in ipsis singularibus; et hoc dupliciter.

Quandoque quidem ratione ipsius naturae universalis, puta cum attribuitur ei aliquid quod ad essentiam eius pertinet vel consequitur principia essentialia, ut cum dico: ‘Homo est animal’, vel: ‘Homo est risibile’.

Quandoque autem attribuitur ei aliquid ratione singularis in quo invenitur, puta cum attribuitur ei aliquod accidens individuale, ut cum dicitur, ‘Homo ambulat’.

Singulari autem attribuitur aliquid tripliciter:

uno modo secundum quod cadit in apprehensione, ut cum dicitur: ‘Socrates est singulare’, vel ‘praedicabile de uno solo’;

quandoque autem ratione naturae communis, ut cum dicitur: ‘Socrates est animal’;

quandoque autem ratione sui ipsius, ut cum dicitur: ‘Socrates ambulat’.

Et totidem etiam modis negationes variantur, quia omne quod contingit affirmare, contingit negare, ut supra dictum est.

127. Est autem haec tertia divisio enuntiationis quam Philosophus ponit.

Prima namque fuit quod enuntiationum quaedam est una simpliciter, quaedam coniunctione una, quae quidem est divisio analogi in ea de quibus praedicatur secundum prius et posterius: sic enim unum dividitur in simplex et compositum.

Alia vero fuit divisio enuntiationis in affirmationem et negationem, quae quidem est generis in species, quia sumitur secundum differentiam praedicati, ad quod fertur negatio, praedicatum autem est pars formalis enuntiationis; et ideo huiusmodi divisio dicitur pertinere ad qualitatem enuntiationis, qualitatem, inquam, essentialem, secundum quod differentia significat quale quid.

Tertia autem est haec divisio, quae sumitur secundum differentiam subiecti, quod praedicatur de pluribus vel de uno solo; et ideo dicitur pertinere ad quantitatem enuntiationis, nam et quantitas consequitur materiam.

128. Deinde cum dicit: Si ergo universaliter et cetera, ostendit quomodo enuntiationes diversimode opponantur secundum diversitatem subiecti.

Et circa hoc duo facit:

primo distinguit diversos modos oppositionum in ipsis enuntiationibus;

secundo ostendit quomodo diversae oppositiones diversimode se habent ad verum et falsum, ibi: Quocirca has quidem impossibile et cetera.

129. Circa primum considerandum est quod, cum universale possit considerari in abstractione a singularibus vel secundum quod est in ipsis singularibus, et secundum hoc diversimode ei aliquid potest attribui, ut supra dictum est. Ad designandum diversos modos attributionis adinventae sunt quaedam dictiones quae possunt dici determinationes seu signa quibus designatur quod aliquid de universali hoc vel illo modo praedicetur.

Sed, quia non est communiter ab hominibus apprehensum quod universalia extra singularia subsistant, ideo communis usus loquendi non habet aliquam dictionem ad designandum illum modum praedicandi prout aliquid dicitur de eo in abstractione a singularibus; sed Plato, qui posuit universalia extra singularia subsistere, adinvenit quasdam determinationes quibus designaretur quomodo aliquid attribuitur universali prout est extra singularia, et vocabat universale separatim subsistens extra singularia, quantum ad speciem hominis ‘per se hominem’, vel ‘ipsum hominem’; et similiter in aliis universalibus.

Sed universale secundum quod est in singularibus cadit in communi apprehensione hominum, et ideo adinventae sunt quaedam dictiones ad designandum modum attribuendi universali sic accepto, ut supra dictum est.

Qui secundum praedicta duplex est.

130. Quandoque enim attribuitur aliquid universali ratione ipsius naturae universalis, et ideo hoc dicitur praedicari de eo universaliter, quia scilicet convenit ei secundum totam multitudinem in qua invenitur; et ad hoc designandum in affirmativis praedicationibus adinventa est haec dictio ‘omnis’, quae designat quod praedicatum attribuatur universali subiecto quantum ad totum id quod sub eo continetur; in negativis autem praedicationibus ad idem inventa est haec dictio ‘nullus’, per quam scilicet significatur quod praedicatum removetur a subiecto universali secundum totum id quod continetur sub eo; unde ‘nullus’ dicitur quasi ‘non ullus’, et in Graeco dicitur ‘oudeis’, id est ‘neque unus’, quia scilicet nec unum solum est accipere sub subiecto universali a quo praedicatum non removeatur.

Quandoque vero attribuitur aliquid universali vel removetur ab eo ratione particularis, et ad hoc designandum, in affirmativis quidem adinventa est haec dictio ‘aliquis’ vel ‘quidam’, per quam designatur quod praedicatum attribuitur universali subiecto ratione ipsius particularis (sed, quia non determinate significat formam alicuius singularis, sub quadam indeterminatione singulare designat, unde et dicitur ‘individuum vagum’); in negativis vero non est aliqua una dictio posita, sed possumus accipere ‘non omnis’, ut, sicut ‘nullus’ universaliter removet, eo quod significat quasi diceretur ‘non ullus’, id est ‘non aliquis’, ita etiam ‘non omnis’ particulariter removeat, in quantum excludit universalem affirmationem.

131. Sic igitur tria sunt genera affirmationum in quibus de universali aliquid praedicatur:

una quidem est in qua de universali aliquid praedicatur universaliter, ut cum dico: ‘Omnis homo est animal’;

alia vero in qua de universali praedicatur aliquid particulariter, ut cum dicitur: ‘Quidam homo est albus’;

tertia vero est in qua aliquid de universali praedicatur absque determinatione universalitatis vel particularitatis, unde huiusmodi enuntiatio solet vocari indefinita.

Totidem autem sunt negationes oppositae.

132. De singulari autem, quamvis aliquid diversa ratione praedicetur, ut supra dictum est, tamen totum refertur ad singularitatem ipsius, quia etiam natura universalis in ipso singulari individuatur; et ideo nihil differt, quantum ad rationem singularitatis, utrum praedicetur de eo aliquid ratione universalis naturae, ut cum dico: ‘Socrates est animal’, vel quod conveniat ei ratione sui singularis.

133. Si igitur praedictis tribus enuntiationibus singularis addatur, erunt quatuor enuntiationem modi ad quantitatem ipsius pertinentes, scilicet universalis, particularis, indefinita et singularis.

134. Sic igitur secundum has differentias Aristoteles assignat diversas oppositiones enuntiationum ad invicem.

Et primo secundum differentiam universalium ad indefinitas; secundo secundum differentiam universalium ad particulares, ibi: Opponi autem affirmationem et cetera.

Circa primum tria facit:

primo agit de oppositione propositionum universalium ad invicem;

secundo de oppositione indefinitarum, ibi: Quando autem in universalibus et cetera;

tertio excludit dubitationem, ibi: In eo vero quod universale et cetera.

135. Dicit ergo primo quod, si aliquis enuntiet de universali subiecto universaliter, id est secundum continentiam suae universalitatis, quoniam est, id est affirmative, aut non est, id est negative, erunt contrariae enuntiationes, ut si dicatur: ‘Omnis homo est albus—Nullus homo est albus’.

Huius autem ratio est quia contraria dicuntur quae maxime distant: non enim aliquid dicitur nigrum ex hoc solo quod non est album, sed super hoc quod est non esse album, quod significat communiter remotionem albi, addit nigrum extremam distantiam ab albo. Sic igitur id quod affirmatur per hanc enuntiationem: ‘Omnis homo est albus’, removetur per hanc negationem: ‘Non omnis homo est albus’: oportet enim quod negatio removeat modum quo praedicatum dicitur de subiecto, quem designat haec dictio ‘omnis’; sed super <hanc> remotionem addit haec enuntiatio: ‘Nullus homo est albus’, totalem remotionem, quae est extrema distantia a primo, quod pertinet ad rationem contrarietatis; et ideo convenienter hanc oppositionem dixit esse contrarietatem.

136. Deinde cum dicit: Quando autem in universalibus et cetera, ostendit qualis sit oppositio affirmationis et negationis in indefinitis.

Et primo proponit quod intendit;

secundo manifestat propositum per exempla, ibi: Dico autem non universaliter et cetera;

tertio assignat rationem manifestationis, ibi: Cum enim universale sit homo et cetera.

Dicit ergo primo quod quando de universalibus subiectis affirmatur et negatur aliquid, non tamen universaliter, non sunt contrariae enuntiationes, sed illa quae significantur contingit esse contraria.

Deinde cum dicit: Dico autem non universaliter et cetera, manifestat quod dixerat per exempla.

Ubi considerandum est quod non dixerat: quando in universalibus particulariter, sed: non universaliter: non enim intelligit hic de particularibus enuntiationibus, sed solum de indefinitis. Et hoc manifestat per exempla quae ponit, dicens fieri in universalibus subiectis non universalem enuntiationem, cum dicitur: ‘Homo est albus—Homo non est albus’.

Et rationem huius expositionis ostendit consequenter per hoc quod ‘homo’, qui subiicitur, est universale, sed tamen praedicatum non universaliter enuntiatur de eo, quia non apponitur haec dictio ‘omnis’, quae non significat ipsum universale, sed significat modum universalitatis, prout scilicet praedicatum universaliter dicitur de subiecto, et ideo additum subiecto universali significat simul quod universaliter aliquid de eo dicatur.

Tota autem haec expositio ad hoc solum refertur quod dixerat: Quando in universalibus non universaliter.

137. Sed hoc quod additur: non sunt contrariae, quae autem significantur est esse contraria, non est expositum, quamvis obscuritatem contineat, et ideo a diversis diversimode exponitur. Quidam enim hoc referre voluerunt ad contrarietatem veritatis et falsitatis, quae competit huiusmodi enuntiationibus: contingit enim has quandoque simul esse veras: ‘Homo est albus—Homo non est albus’, et sic non sunt contrariae, quia contraria mutuo se tollunt; contingit tamen quandoque unam earum esse veram et alteram falsam, ut cum dicitur: ‘Homo est animal—Homo non est animal’, et sic, ratione significati, videntur habere quamdam contrarietatem.

Sed hoc non videtur ad propositum pertinere,

tum quia Philosophus nondum hic loquitur de veritate et falsitate enuntiationum,

tum etiam quia hoc ipsum posset et de particularibus enuntiationibus dici.

138. Alii vero, sequentes Porphyrium, referunt hoc ad contrarietatem praedicati: contingit enim quandoque quod praedicatum negatur de subiecto propter hoc quod inest ei contrarium, sicut si dicatur: ‘Homo non est albus’, quia est niger; et sic id quod significatur per hoc quod dicitur: ‘non est albus’, potest esse contrarium. Non tamen semper: removetur enim aliquid a subiecto etiam si contrarium non insit, sed aliquid medium inter contraria, ut cum dicitur: ‘Aliquis non est albus’, quia est pallidus; vel quia inest ei privatio actus vel habitus seu potentiae, ut cum dicitur: ‘Aliquis non est videns’, quia est carens potentia visiva aut habens impedimentum ne videat, vel etiam quia non est natus videre, puta si dicatur quod lapis non videt. Sic igitur illa quae significantur contingit esse contraria, sed tamen ipsae enuntiationes non sunt contrariae, quia, ut in fine huius libri dicetur, non sunt contrariae opiniones quae sunt de contrariis, sicut opinio quod aliquid sit bonum et illa quae est quod aliquid sit malum.

139. Sed nec hoc videtur ad propositum Aristotelis pertinere, quia non agit hic de contrarietate rerum vel opinionum, sed de contrarietate enuntiationum.

Et ideo magis videtur hic sequenda expositio Alexandri, secundum quam dicendum est quod <in> indefinitis enuntiationibus non determinatur utrum praedicatum attribuatur subiecto universaliter, quod faceret contrarietatem enuntiationum, aut particulariter, quod non faceret contrarietatem enuntiationum, et ideo huiusmodi enuntiationes indefinitae non sunt contrariae secundum modum quo proferuntur, contingit tamen, ratione significati, eas habere contrarietatem, puta cum attribuitur aliquid universali ratione naturae universalis, quamvis non apponatur signum universale, ut cum dicitur: ‘Homo est animal—Homo non est animal’, quia hae enuntiationes eamdem habent vim, ratione significati, ac si diceretur: ‘Omnis homo est animal—Nullus homo est animal’.

140. Deinde cum dicit: In eo vero quod universale et cetera, removet quiddam quod posset esse dubium.

Quia enim posuerat quamdam diversitatem in oppositione enuntiationum ex hoc quod universale sumitur ex parte subiecti universaliter vel non universaliter, posset aliquis credere quod similis diversitas nasceretur ex parte praedicati, ex hoc scilicet quod universale praedicari posset vel universaliter vel non universaliter. Et ideo ad hoc excludendum subdit quod in eo quod praedicatur aliquod universale, non est verum quod praedicetur universale universaliter.

Cuius quidem ratio duplex esse potest.

Una quidem quia talis modus praedicandi videtur repugnare praedicato secundum propriam rationem quam habet in enuntiatione. Dictum est enim supra quod praedicatum est quasi pars formalis enuntiationis, subiectum autem est pars materialis ipsius; cum autem aliquod universale profertur universaliter, ipsum universale sumitur secundum habitudinem quam habet ad singularia quae sub se continet; sicut et, quando universale profertur particulariter, sumitur secundum habitudinem quam habet ad aliquod sub se contentorum; et sic utrumque pertinet ad materialem determinationem universalis; et ideo neque signum universale neque particulare convenienter additur praedicato, sed magis subiecto; convenientius enim dicitur: ‘Nullus homo est asinus’, quam: ‘Omnis homo est nullus asinus’; et similiter etiam convenientius dicitur: ‘Aliquis homo est albus’, quam: ‘Homo est aliquod album’. Invenitur tamen quandoque a philosophis signum particulare appositum praedicato ad insinuandum quod praedicatum est in plus quam subiectum, et hoc praecipue cum, habito genere, investigant differentias completivas speciei, sicut dicitur in II De anima quod anima est actus quidam.

Alia vero ratio potest accipi ex parte veritatis enuntiationis; et ista specialiter habet locum in affirmativis, quae falsae essent si praedicatum universaliter praedicaretur. Et ideo manifestans id quod posuerat, subiungit quod nulla affirmatio erit, in qua, scilicet universali, praedicetur universaliter de universali praedicato, id est in qua universali praedicato utatur ad universaliter praedicandum, ut si diceretur: ‘Omnis homo est omne animal’. Oporteret enim, secundum praedicta, quod hoc praedicatum ‘animal’ secundum singula quae sub ipso continentur praedicaretur de singulis quae continentur sub homine, et hoc non potest esse verum neque si praedicatum sit in plus neque si praedicatum sit convertibile: oporteret quod quilibet unus homo esset omnia animalia aut omnia risibilia, quod repugnant rationi singularis quod accipitur sub universali.

141. Nec est instantia si dicatur quod haec est vera: ‘Omnis homo est omnis disciplinae susceptivus’: ‘disciplina’ enim non praedicatur de homine, sed ‘susceptivum disciplinae’; repugnaret autem veritati si diceretur: ‘Omnis homo est omne susceptivum disciplinae’.

142. Signum autem universale negativum vel particulare affirmativum, etsi convenientius ponantur ex parte subiecti, non tamen repugnat veritati si ponantur ex parte praedicati: contingit enim huiusmodi enuntiationes in aliqua materia esse veras; haec enim est vera: ‘Omnis homo nullus lapis est’, et similiter haec est vera: ‘Omnis homo aliquod animal est’. Sed haec: ‘Omnis homo omne animal est’, in quacumque materia proferatur, falsa est.

Sunt autem quaedam aliae tales enuntiationes semper falsae, sicut ista: ‘Aliquis homo omne animal est’, quae habet eamdem causam falsitatis cum hac: ‘Omnis homo omne animal est’; et si quae aliae similes sunt semper falsae, in omnibus est eadem ratio; et ideo per hoc quod Philosophus reprobavit istam: ‘Omnis homo omne animal est’, dedit intelligere omnes consimiles esse improbandas.

17b16. Opponi autem affirmationem negationi dico contradictorie quae universaliter significat ei quae non universaliter, ut: ‘Omnis homo est albus—Non omnis homo est albus’; ‘Quidam homo est albus—Nullus homo est albus’.

17b20. Contrarie vero universalem affirmationem et universalem negationem, ut ‘Omnis homo est iustus—Nullus homo est iustus’.

17b23. Quocirca has quidem impossibile est simul veras esse, his vero oppositas contingit in eodem, ut: ‘Non omnis homo albus est’, et ‘Quidam homo albus est’.

17b26. Quaecumque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram esse veram, alteram falsam, et quaecumque in singularibus sunt, ut: ‘Socrates albus est—Socrates albus non est’.

17b29. Quaecumque autem in universalibus non universaliter, non semper haec vera est, illa vero falsa: simul enim verum est dicere quoniam est homo albus et non est homo albus, et est homo probus et non est homo probus.

17b33. Si enim turpis, non est probus; et est homo pulcher et non est homo pulcher; si enim foedus, non pulcher. Et si fit aliquid, non est.

17b34. Videbitur autem subito inconveniens esse, idcirco quoniam videtur ‘Non est homo albus’ simul etiam significare quoniam nemo albus est; hoc autem neque idem significat neque simul necessario.

143. Opponi autem affirmationem et cetera. Postquam Philosophus determinavit de oppositione enuntiationum comparando universales enuntiationes ad indefinitas, hic determinat de oppositione enuntiationum comparando universales ad particulares.

Circa quod considerandum est quod potest duplex oppositio in his notari:

una quidem universalis ad particularem, et hanc primo tangit;

alia vero universalis ad universalem, et hanc tangit secundo, ibi: Contrariae vero et cetera.

144. Particularis vero affirmativa et particularis negativa non habent proprie loquendo oppositionem, quia oppositio attenditur circa idem subiectum; subiectum autem particularis enuntiationis est universale particulariter sumptum, non pro aliquo determinato singulari, sed indeterminate pro quocumque; et ideo, cum de universali particulariter sumpto aliquid affirmatur vel negatur, ipse modus enuntiandi non habet quod affirmatio et negatio sint de eodem, quod requiritur ad oppositionem affirmationis et negationis, secundum praemissa.

145. Dicit ergo primo quod enuntiatio quae universale significat, scilicet universaliter, opponitur contradictorie ei quae non significat universaliter, sed particulariter, si una earum sit affirmativa et altera negativa, sive universalis sit affirmativa et particularis negativa <sive e converso>; ut cum dicitur: ‘Omnis homo est albus—Non omnis homo est albus’: hoc enim quod dico ‘Non omnis’ ponitur loco signi particularis negativi, unde aequipollet ei quae est: ‘Quidam homo non est albus’; sicut ‘nullus’, quod idem significat ac si diceretur ‘non ullus’ vel ‘non quidam’, est signum universale negativum; unde hae duae: ‘Quidam homo est albus’ quae est particularis affirmativa, et ‘Nullus homo est albus’, quae est universalis negativa, sunt contradictoriae.

146. Cuius ratio est quia contradictio consistit in sola remotione affirmationis per negationem; universalis autem affirmativa removetur per solam negationem particularis, nec aliquid aliud ex necessitate ad hoc exigitur; particularis autem affirmativa removeri non potest nisi per universalem negativam, quia iam dictum est quod particularis negativa non proprie opponitur particulari affirmativae. Unde relinquitur quod universali affirmativae contradictorie opponatur particularis negativa et particulari affirmativae universalis negativa.

147. Deinde cum dicit: Contrariae vero et cetera, tangit oppositionem universalium enuntiationum.

Et dicit quod universalis affirmativa et universalis negativa sunt contrariae, sicut: ‘Omnis homo est iustus—Nullus homo est iustus’, quia scilicet universalis negativa non solum removet affirmativam universalem, sed etiam designat extremam distantiam, in quantum negat totum quod affirmatio ponit, et hoc pertinet ad rationem contrarietatis; et ideo particularis affirmativa et negativa se habent sicut medium inter contraria.

148. Deinde cum dicit: Quocirca has et cetera, ostendit quomodo se habeant affirmatio et negatio oppositae ad verum et falsum.

Et primo quantum ad contrarias;

secundo quantum ad contradictorias, ibi: Quaecumque igitur contradictiones et cetera;

tertio quantum ad ea quae videntur contradictoria et non sunt, ibi: Quaecumque autem in universalibus et cetera.

Dicit ergo primo quod, quia universalis affirmativa et universalis negativa sunt contrariae, impossibile est quod sint simul <verae>: contraria enim mutuo se expellunt. Sed particulares, quae contradictorie opponuntur universalibus contrariis, possunt simul verificari in eodem, sicut: ‘Non omnis homo est albus’, quae contradictorie opponitur huic: ‘Omnis homo est albus’, et ‘Quidam homo est albus’, quae contradictorie opponitur huic: ‘Nullus homo est albus’. Et huius etiam simile invenitur in contrarietate rerum: nam album et nigrum numquam possunt esse simul in eodem, sed remotiones albi et nigri simul possunt esse: potest enim aliquid esse neque album neque nigrum, sicut patet in eo quod est pallidum. Et similiter contrariae enuntiationes non possunt esse simul verae, sed earum contradictoriae, quibus removentur, simul possunt esse verae.

149. Deinde cum dicit: Quaecumque igitur contradictiones et cetera, ostendit qualiter se habeat veritas et falsitas in contradictoriis.

Circa quod considerandum est quod, sicut praedictum est, in contradictione negatio non plus facit nisi quod removet affirmationem. Quod quidem contingit dupliciter:

uno modo quando una earum est universalis et alia particularis, ut supra dictum est;

alio modo quando utraque est singularis,

quia tunc negatio ex necessitate refertur ad idem (quod non contingit in particularibus et indefinitis), nec potest se in plus extendere nisi ut removeat affirmationem; et ideo singularis negativa semper contradictoria est singulari affirmativae, supposita identitate praedicati et subiecti.

Et ideo dicit quod, sive accipiantur contradictiones universalium universaliter, sive singularium enuntiationum, necesse est semper quod una sit vera et altera falsa. Neque enim contingit simul esse verum esse et non esse, neque simul esse falsum, quia verum nihil aliud est quam cum dicitur esse quod est vel non esse quod non est, et falsum nihil aliud esse videtur quam dicere esse quod non est vel non esse quod est, ut patet ex V Metaphysicae.

150. Deinde cum dicit: Quaecumque autem in universalibus et cetera, ostendit qualiter se habeat veritas et falsitas in his quae videntur esse contradictoria, sed non sunt.

Et circa hoc tria facit:

primo proponit quod intendit;

secundo probat propositum, ibi: Si enim turpis, non est probus et cetera;

tertio excludit id quod posset facere dubitationem, ibi: Videbitur autem subito et cetera.

Circa primum considerandum est quod affirmatio et negatio in indefinitis propositionibus videntur contradictorie opponi propter hoc quod est unum subiectum non determinatum per signum particulare, et ideo videtur affirmatio et negatio esse de eodem.

Sed ad hoc removendum Philosophus dicit quod quaecumque affirmative et negative dicuntur de universalibus non universaliter sumptis, non semper oportet quod unum sit verum et aliud falsum, sed possunt simul esse vera; simul enim est verum dicere quod ‘Homo est albus’ et ‘Homo non est albus’, et quod ‘Homo est probus’, et quod ‘Homo non est probus’.

151. In quo quidem, ut Ammonius refert, aliqui Aristoteli contradixerunt, ponentes quia indefinita negativa semper sit accipienda pro universali negativa.

Et hoc astruebant primo quidem tali ratione, quia indefinita, cum sit indeterminata, se habet in ratione materiae; materia autem secundum se considerata magis trahitur ad id quod indignius est; dignior autem est universalis affirmativa quam particularis affirmativa, et ideo indefinitam affirmativam dicunt esse sumendam pro particulari affirmativa; sed negativam universalem, quod totum destruit, dicunt esse indigniorem particulari negativa, quae destruit partem, sicut universalis corruptio peior est quam particularis; et ideo dicunt quod indefinita negativa sumenda est pro universali negativa.

Ad quod etiam inducunt quod philosophi, et etiam ipse Aristoteles utitur indefinitis negativis pro universalibus, sicut cum dicitur in libro Physicorum quod non est motus praeter res, et in libro De anima quod non est sensus praeter quinque.

Sed istae rationes non cogunt.

Quod enim primo dicitur quod materia secundum se sumpta sumitur pro peiori, est verum secundum sententiam Platonis, qui non distinguebat privationem a materia, non autem est verum secundum Aristotelem, qui dicit in I Physicorum quod malum et turpe et alia huiusmodi ad defectum pertinentia non dicuntur de materia nisi per accidens; et ideo non oportet quod indefinita semper stet pro peiori.

Dato etiam quod indefinitam necesse sit sumi pro peiori, non oportet quod sumatur pro universali negativa, quia, sicut in genere affirmationum universalis affirmativa est potior, utpote continens particularem affirmativam, ita etiam in genere negationum universalis negativa potior est; oportet autem in unoquoque genere considerari <id> quod est potius in genere illo, non autem id quod est potius simpliciter.

Ulterius, etiam dato quod particularis negativa esset potior omnibus modis, non tamen adhuc sequeretur: non enim ideo indefinita affirmativa sumitur pro particulari affirmativa quia sit indignior, sed quia de universali potest aliquid affirmari ratione sui ipsius vel ratione partis sub eo contentae, unde sufficit ad veritatem eius quod praedicatum uni parti conveniat, quod designatur per signum particulare, et ideo veritas particularis affirmativae sufficit ad veritatem indefinitae affirmativae. Et, simili ratione, veritas particularis negativae sufficit ad veritatem indefinitae negativae, quia similiter contingit aliquid negari de universali vel ratione sui ipsius vel ratione suae partis.

Utuntur autem quandoque philosophi indefinitis negativis pro universalibus in his quae per se removentur ab universalibus, sicut et utuntur indefinitis affirmativis pro universalibus in his quae per se de universalibus praedicantur.

152. Deinde cum dicit: Si enim turpis et cetera, probat propositum per id quod est ab omnibus concessum.

Omnes enim concedunt quod indefinita affirmativa verificatur si particularis sit vera. Contingit autem accipi duas affirmativas indefinitas quarum una includit negationem alterius, puta cum sunt opposita praedicata.

Quae quidem oppositio potest attendi dupliciter.

Uno modo secundum perfectam contrarietatem, sicut turpis, id est inhonestus, opponitur probo, id est honesto, et foedus, id est deformis secundum corpus, opponitur pulchro. Sed per quam rationem ista affirmativa est vera: ‘Homo est probus’, quodam homine probo existente, per eamdem rationem ista est vera: ‘Homo est turpis’, quodam homine turpi existente. Sunt ergo istae duae verae simul: ‘Homo est probus’ et ‘Homo est turpis’; sed ad hanc: ‘Homo est turpis’, sequitur ista: ‘Homo non est probus’; ergo istae sunt simul verae: ‘Homo est probus—Homo non est probus’. Et eadem ratione istae duae: ‘Homo est pulcher—Homo non est pulcher’.

Alia autem oppositio attenditur secundum perfectum et imperfectum, sicut moveri opponitur ad motum esse et fieri ad factum esse, unde ad fieri sequitur non esse eius quod fit, in permanentibus, quorum esse est perfectum; secus autem est in successivis, quae habent esse imperfectum. Sic ergo haec est vera: ‘Homo est albus’, quodam homine existente albo, et, pari ratione, quia quidam homo fit albus, haec est vera, ‘Homo fit albus’, ad quam sequitur: ‘Homo non est albus’; ergo hae duae sunt simul verae: ‘Homo est albus—Homo non est albus’.

153. Deinde cum dicit: Videbitur autem et cetera, excludit id quod faceret dubitationem circa praedicta.

Et dicit quod subito, id est primo aspectu, videtur hoc esse inconveniens quod dictum est, quia hoc quod dico: ‘Homo non est albus’, videtur idem significare cum hoc quod dico: ‘Nullus homo est albus’; sed ipse hoc removet dicens quod neque idem significant neque ex necessitate sunt simul vera, sicut ex praedictis manifestum est.

Quod uni affirmationi una sola negatio opponitur

17b38. Manifestum est autem quoniam una negatio unius affirmationis est.

17b39. Hoc enim idem oportet negare negationem quod affirmatio affirmavit, et de eodem, vel de aliquo singularium vel de aliquo universalium, vel universaliter vel non universaliter.

18a2. Dico autem ut: ‘Est Socrates albus—Socrates albus non est’. Si autem aliud aliquid vel de alio idem, non opposita, sed erit ab eo diversa. Huic vero quae est ‘Omnis homo albus est’, illa quae est ‘Non omnis homo albus est’. Illi vero quae est ‘Aliquis homo albus est’, illa quae est ‘Nullus homo albus est’. Illi autem quae est ‘Homo albus est’, illa quae est ‘Non est homo albus’.

18a8. Manifestum est ergo quoniam uni negationi una affirmatio opposita est, et quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictorie, et quae sunt hae, dictum est, et quoniam non omnis vera vel falsa contradictio, et quare, et quando vera vel falsa.

18a13. Una autem est affirmatio et negatio quae unum de uno significat, vel cum sit universale universaliter vel non similiter. Ut ‘Omnis homo albus est—Non est omnis homo albus’; ‘Nullus homo albus est—Quidam homo albus est’, si ‘album’ unum significat.

18a18. Sin vero duobus unum nomen est positum ex quibus non fit unum, non est una affirmatio.

18a19. Ut, si quis ponat hoc nomen ‘tunica’ homini et equo et dicat: ‘Tunica est alba’, haec non est una affirmatio nec negatio.

18a21. Nihil enim hoc differt dicere quam <...> ‘Est equus albus et est homo albus’. Si ergo haec multa significant et sunt plures, manifestum est quoniam et prima multa vel nihil significat. Neque enim est aliquid homo equus.

18a26. Quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam.

154. Manifestum est autem quoniam una negatio et cetera. Postquam Philosophus distinxit diversos modos oppositionum in enuntiationibus, nunc intendit ostendere quod uni affirmationi una negatio opponitur.

Et circa hoc duo facit:

primo ostendit quod uni affirmationi opponitur una negatio;

secundo ostendit quae sit una affirmatio vel negatio, ibi: Una autem <est> affirmatio et cetera.

Circa primum tria facit:

primo proponit quod intendit;

secundo manifestat, ibi: Hoc enim <idem> oportet et cetera;

tertio epilogat quae dicta sunt, ibi: Manifestum est ergo et cetera.

155. Dicit ergo primo manifestum esse quod unius affirmationis est una sola negatio.

Et hoc quidem fuit necessarium hic dici, quia, cum posuerit plura oppositionum genera, videbatur quod uni affirmationi duae negationes opponerentur, sicut huic affirmativae: ‘Omnis homo est albus’, videtur secundum praedicta opponi haec negativa: ‘Nullus homo est albus’, et haec: ‘Quidam homo non est albus’. Sed, si quis recte consideret, huius affirmativae: ‘Omnis homo est albus’, negatio est sola ista: ‘Quidam homo non est albus’, quae solummodo removet ipsam, ut patet ex sua aequipollenti, quae est: ‘Non omnis homo est albus’; universalis vero negativa includit quidem in suo intellectu negationem universalis affirmativae, in quantum includit particularem negativam, sed supra hoc aliquid addit, in quantum scilicet importat non solum remotionem universalitatis, sed removet quamlibet partem ipsius; et sic patet quod sola una est negatio universalis affirmationis. Et idem apparet in aliis.

156. Deinde cum dicit: Hoc enim idem et cetera, manifestat propositum.

Et primo per rationem;

secundo per exempla, ibi: Dico autem ut: ‘Est Socrates albus’ et cetera.

Ratio autem sumitur ex hoc quod supra dictum est quod negatio opponitur affirmationi quae est eiusdem de eodem. Ex quo hic accipitur quod negationem oportet negare illud idem praedicatum quod affirmatio affirmavit, et de eodem subiecto, sive illud subiectum sit aliquid singulare sive aliquid universale, vel universaliter vel non universaliter sumptum. Sed hoc non contingit nisi uno modo, ita scilicet ut negatio neget id quod affirmatio posuit et nihil aliud; ergo uni affirmationi opponitur una sola negatio.

157. Deinde cum dicit: Dico autem et cetera, manifestat propositum per exempla.

Et primo in singularibus: huic enim affirmationi: ‘Socrates est albus’, haec sola opponitur: ‘Socrates non est albus’, tanquam eius propria negatio. Si vero esset aliud praedicatum vel aliud subiectum, non esset negatio opposita, sed omnino diversa, sicut ista: ‘Socrates non est musicus’, non opponitur ei quae est: ‘Socrates est albus’, neque etiam illa: ‘Plato est albus’.

Secundo manifestat idem quando subiectum affirmationis est universale universaliter sumptum, sicut huic affirmationi: ‘Omnis homo est albus’, opponitur sicut propria eius negatio: ‘Non omnis homo est albus’, quae aequipollet particulari negativae.

Tertio ponit <exemplum> quando affirmationis subiectum est universale particulariter sumptum, et dicit quod huic affirmationi: ‘Aliquis homo est albus’, opponitur tanquam propria eius negatio: ‘Nullus homo est albus’; nam nullus dicitur quasi ‘non ullus’, id est, ‘non aliquis’.

Quarto ponit exemplum quando affirmationis subiectum est universale indefinite sumptum, et dicit quod isti affirmationi: ‘Homo est albus’, opponitur sicut propria negatio illa quae est: ‘Non est homo albus’.

158. Sed videtur hoc esse contra id quod supra dictum est, quod negativa indefinita verificatur simul cum indefinita affirmativa: negatio non simul potest verificari cum opposita affirmatione, quia non contingit de eodem affirmare et negare.

Sed ad hoc dicendum est quod oportet quod hic dicitur intelligi quando negatio ad idem refertur quod affirmatio continebat; et hoc potest esse dupliciter:

uno modo quando affirmatur aliquid inesse universali ratione sui ipsius, quod est per se de eo praedicari, et hoc ipsum negatio negat;

alio modo quando aliquid affirmatur de universali ratione sui singularis, et pro eodem de eo negatur.

159. Deinde cum dicit: Manifestum est ergo et cetera, epilogat quae dicta sunt.

Et concludit manifestum esse ex praedictis quod uni affirmationi opponitur una negatio et quod oppositarum affirmationum et negationum aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae, et dictum est quae sunt utraeque (tacet autem de subcontrariis, quia non sunt recte oppositae, ut supra dictum est); <dictum est> etiam quod non omnis contradictio est vera vel falsa (et sumitur hic large ‘contradictio’ pro qualicumque oppositione affirmationis et negationis: nam in his quae sunt vere contradictoriae, semper una est vera et altera falsa); quare autem in quibusdam oppositis hoc non verificetur, dictum est supra (quia scilicet quaedam non sunt contradictoriae, sed contrariae, quae possunt simul esse falsae; contingit etiam affirmationem et negationem non proprie opponi, et ideo contingit eas esse veras); dictum est autem quando altera semper est vera, altera falsa (quia scilicet in his quae sunt vere contradictoriae).

160. Deinde cum dicit: Una autem est affirmatio et cetera, ostendit quae sit affirmatio vel negatio una.

Quod quidem iam supra dixerat, ubi habitum est quod una est enuntiatio quae unum significat; sed, quia enuntiatio in qua aliquid praedicatur de aliquo universali universaliter multa sub se continet, intendit ostendere quod hoc non impedit unitatem enuntiationis.

Et circa hoc duo facit:

primo ostendit quod unitas enuntiationis non impeditur per multitudinem quae continetur sub uno universali cuius ratio una est;

secundo ostendit quod impeditur unitas enuntiationis per multitudinem quae continetur sub sola nominis unitate, ibi: Si vero duobus et cetera.

Dicit ergo primo quod una est affirmatio et negatio cum unum significatur de uno, sive illud unum quod subiicitur sit universale universaliter sumptum, vel non sit aliquid tale, sed sit universale particulariter sumptum aut etiam indefinite, aut etiam si subiectum sit singulare.

Et exemplificat de diversis, sicut ista universalis affirmatio est una: ‘Omnis homo est albus’, et similiter particularis negativa quae est eius negatio, scilicet: ‘Non est <omnis> homo albus’; et subdit alia exempla quae sunt manifesta.

In fine autem apponit quamdam conditionem quae requiritur ad hoc quod quaelibet harum sit una, si scilicet ‘album’, quod est praedicatum, unum significat. Nam sola multitudo praedicati impediret unitatem enuntiationis, ideo autem universalis propositio una est, quamvis sub se multitudinem singularium comprehendat, quia praedicatum non attribuitur multis singularibus secundum quod sunt in se divisa, sed secundum quod uniuntur in uno communi.

161. Deinde cum dicit: Si vero duobus et cetera, ostendit quod sola unitas nominis non sufficit ad unitatem enuntiationis.

Et circa hoc quatuor facit:

primo proponit quod intendit;

secundo exemplificat, ibi: Ut, si quis ponat et cetera;

tertio probat, ibi: Nihil enim hoc differt et cetera;

quarto infert corollarium ex dictis, ibi: Quare nec in his et cetera.

Dicit ergo primo quod, si unum nomen imponatur duabus rebus ex quibus non fit unum, non est affirmatio una.

Quod autem dicit: ex quibus non fit unum, potest intelligi dupliciter. Uno modo, ad excludendum hoc quod multa continentur sub uno universali, sicut homo, equus sub animali et hoc nomen ‘animal’ significat utrumque, non secundum quod sunt multa et differentia ab invicem, sed secundum quod uniuntur in natura generis.

Alio modo, et melius, ad excludendum hoc quod ex multis partibus fit unum, sive sint partes rationis, sicut genus et differentia sunt partes definitionis, sive sint partes integrales alicuius compositi, sicut ex lapidibus et lignis fit domus.

Si ergo sit tale praedicatum quod attribuatur rei, requiritur ad unitatem enuntiationis quod multa quae significantur concurrant in unum secundum aliquem dictorum modorum; unde non sufficiet sola unitas vocis. Si vero sit tale praedicatum quod referatur ad vocem, sufficiet unitas vocis, ut si dicam: ‘Canis est nomen’.

162. Deinde cum dicit: Ut, si quis ponat et cetera, exemplificat quod dictum est.

Ut, si aliquis hoc nomen ‘tunica’ imponat ad significandum hominem et equum, et sic, si dicatur: Tunica est alba, vel: ‘Tunica non est alba’, non erit affirmatio una neque negatio.

Deinde cum dicit: Nihil enim hoc differt et cetera, probat quod dixerat, tali ratione:

Si ‘tunica’ significat hominem et equum, nihil differt si dicatur: ‘Tunica est alba’, aut si dicatur: ‘Homo est albus et equus est albus’; sed istae duae: ‘Homo est albus’ et ‘Equus est albus’, significant multa et sunt plures enuntiationes; ergo etiam ista: ‘Tunica est alba’, significat multa, et hoc si significet hominem et equum ut res diversas; si vero significet hominem et equum ut componentia unam rem, nihil significat, quia non est aliqua res quae componatur ex homine et equo.

Quod autem dicit quod non differt dicere: ‘Tunica est alba’ et: ‘Homo est albus et equus est albus’, non est intelligendum quantum ad veritatem et falsitatem; nam haec copulativa: ‘Homo est albus et equus est albus’, non potest esse vera nisi utraque pars sit vera, sed haec: ‘Tunica est alba’, praedicta positione facta, potest esse vera etiam altera existente falsa, alioquin non oporteret distinguere multiplices propositiones ad solvendum rationes sophisticas. Sed hoc est intelligendum quantum ad unitatem et multiplicitatem: nam, sicut cum dicitur: ‘Homo est albus et equus est albus’, non invenitur aliqua una res cui attribuatur praedicatum, ita etiam nec cum dicitur: ‘Tunica est alba’.

163. Deinde cum dicit: Quare nec in his et cetera, concludit ex praemissis quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae utuntur subiecto aequivoco, semper oportet unam esse veram et aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud negare quam affirmatio affirmet.

18a28. In his ergo quae sunt et quae facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem veram vel falsam esse. In universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram, illam vero falsam. Et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est. In his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse: dictum est autem et de his. In singularibus vero et futuris non similiter.

18a34. Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse vel non esse.

18a35. Si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis affirmatio vera vel falsa est: utraque enim non erunt simul in talibus.

Nam si verum est dicere quoniam album vel non album est, necesse est esse album vel non album, et, si est album vel non album, verum est vel affirmare vel negare. Et, si non est, mentitur, et, si mentitur, non est; quare necesse est aut affirmationem aut negationem veram esse.

Nihil igitur neque est neque fit nec casu nec utrumlibet, nec erit nec non erit, sed ex necessitate omnia.

Et non utrumlibet: aut enim qui dicit verus est aut qui negat; similiter enim vel fieret vel non fieret: utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet aut habebit.

18b9. Amplius, si est album nunc, verum erat dicere primo quoniam erit album. Quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam erit; quod si semper verum est dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse.

Quod autem non potest non fieri, impossibile est non fieri; et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri; omnia ergo quae futura sunt, necesse est fieri. Nihil igitur utrumlibet neque casu erit: nam si casu, non ex necessitate.

18b17. At vero nec quoniam neutrum verum est contingit dicere, ut quoniam neque erit neque non erit.

18b18. Primum enim, cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera, et, cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse non veram.

18b20. Adhuc, si verum est dicere quoniam album est et magnum, oportet utraque esse, si vero erit cras, oportet esse cras. Si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut navale bellum: oportebit enim neque fieri navale bellum neque non fieri navale bellum.

164. In his ergo quae sunt et quae facta sunt et cetera. Postquam Philosophus determinavit de oppositione enuntiationum et <ostendit> quomodo dividunt verum et falsum oppositae enuntiationes, hic inquirit de quodam quod poterat esse dubium, utrum scilicet id quod dictum est similiter inveniatur in omnibus enuntiationibus vel non.

Et circa hoc duo facit:

primo proponit dissimilitudinem;

secundo probat eam, ibi: Nam si omnis affirmatio et cetera.

165. Circa primum considerandum est quod Philosophus in praemissis triplicem differentiam enuntiationum assignavit,

quarum prima fuit secundum unitatem enuntiationis, prout scilicet enuntiatio est una simpliciter vel coniunctione una;

secunda fuit secundum qualitatem, prout scilicet enunciatio est affirmativa vel negativa;

tertia autem fuit secundum quantitatem, utpote quod enuntiatio quaedam est universalis, quaedam particularis, quaedam indefinita et quaedam singularis.

166. Tangitur autem hic quarta differentia enuntiationum, secundum tempus: nam quaedam est de praesenti, quaedam de praeterito, quaedam de futuro; et haec etiam differentia potest accipi ex his quae supra dicta sunt: dictum est enim supra quod necesse est omnem enuntiationem esse ex verbo vel ex casu verbi, verbum autem est quod consignificat praesens tempus, sed casus verbi sunt qui significant tempus praeteritum vel futurum.

Potest autem accipi quinta differentia enuntiationum, secundum materiam, quae quidem differentia attenditur secundum habitudinem praedicati ad subiectum: nam, si praedicatum per se insit subiecto, dicetur esse enuntiatio in materia necessaria vel naturali, ut cum dicitur: ‘Homo est animal’, vel: ‘Homo est risibile’; si vero praedicatum per se repugnet subiecto quasi excludens rationem ipsius, dicetur enuntiatio esse in materia impossibili sive remota, ut cum dicitur: ‘Homo est asinus’; si vero medio modo se habeat praedicatum ad subiectum, ut scilicet <nec> per se insit nec per se repugnet, dicetur enuntiatio esse in materia possibili sive contingenti.

167. His igitur differentiis enuntiationum consideratis, non similiter se habet iudicium de veritate et falsitate in omnibus. Unde Philosophus dicit, ex praemissis concludens, quod in his quae sunt, id est in propositionibus de praesenti, et in his quae facta sunt, id est in enuntiationibus de praeterito, necesse est quod affirmatio vel negatio determinate sit vera vel falsa. Diversificatur tamen hoc secundum diversam quantitatem enuntiationis: nam in enuntiationibus in quibus de universalibus subiectis aliquid universaliter praedicatur, necesse est quod semper una sit vera, scilicet affirmativa vel negativa, et altera falsa, quae scilicet ei opponitur: dictum est enim supra quod negatio enuntiationis universalis in qua aliquid universaliter praedicatur est negativa non universalis, sed particularis, et e converso universalis negativa non est directe negatio affirmativae universalis, sed particularis; et sic oportet, secundum praedicta, quod semper una earum sit vera et altera falsa, in quacumque materia. Et eadem ratio est in singularibus enuntiationibus, quae etiam contradictorie opponuntur, ut supra habitum est. Sed in enuntiationibus in quibus aliquid praedicatur de universali non universaliter, non necesse est quod semper una sit vera et altera sit falsa, quia possunt esse ambae simul verae, ut supra ostensum est.

168. Et hoc quidem ita se habet quantum ad propositiones quae sunt de praeterito vel de praesenti. Sed, si accipiamus enuntiationes quae sunt de futuro, etiam similiter se habent, quantum ad oppositiones, quae sunt de universalibus, universaliter vel non universaliter sumptis: nam in materia necessaria omnes affirmativae determinate sunt verae, ita in futuris sicut in praeteritis vel praesentibus, negativae vero falsae; in materia autem impossibili, e contrario; in contingenti vero universales sunt falsae et particulares sunt verae, ita in futuris sicut in praesentibus vel praeteritis; in indefinitis autem utraque simul est vera, <ita> in futuris sicut in praesentibus vel praeteritis.

169. Sed in singularibus et futuris est quaedam dissimilitudo. Nam in praeteritis et praesentibus necesse est quod altera oppositarum determinate sit vera et altera falsa, in quacumque materia; sed in singularibus quae sunt de futuro, hoc non est necesse quod una determinate sit vera et altera falsa. Et hoc quidem quantum ad materiam contingentem: nam quantum ad materiam necessariam et impossibilem, similis ratio est in futuris singularibus sicut in praesentibus et praeteritis. Nec tamen Aristoteles mentionem fecit de materia contingenti, quia illa proprie ad singularia pertinent quae contingenter eveniunt, quae autem per se insunt vel repugnant attribuuntur singularibus secundum universalium rationes.

Circa hoc igitur versatur tota praesens intentio: utrum in enuntiationibus singularibus de futuro in materia contingenti necesse sit quod determinate una oppositarum sit vera et altera sit falsa.

170. Deinde cum dicit: Nam si omnis affirmatio et cetera, probat praemissam differentiam.

Et circa hoc duo facit:

primo probat propositum ducendo ad inconveniens;

secundo ostendit esse impossibilia illa quae sequuntur, ibi: Quae ergo contingunt inconvenientia et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate attribui <veritas> alteri oppositorum;

secundo ostendit quod non potest esse quod utraque veritate careat, ibi: At vero neque quoniam, et cetera.

Circa primum ponit duas rationes.

In quarum prima ponit quamdam consequentiam, scilicet quod, si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera vel falsa, ita in singularibus et futuris sicut in aliis, consequens est quod omnia necesse sit vel determinate esse vel non esse.

Deinde cum dicit: Si hic quidem et cetera. (vel: Si itaque hic quidem, ut habetur in Graeco), probat consequentiam praedictam.

Ponamus enim quod sint duo homines quorum unus dicat aliquid esse futurum, puta quod Socrates currat, alius vero dicat hoc idem ipsum non esse futurum; supposita praemissa positione, scilicet quod in singularibus et futuris contingit alteram esse veram, scilicet vel affirmativam vel negativam, sequetur de necessitate quod alter eorum verum dicat, non autem uterque, quia non potest esse quod in singularibus propositionibus utraque sit simul vera, scilicet affirmativa et negativa, sed hoc habet locum solum in indefinitis. Ex hoc autem quod necesse est alterum eorum verum dicere, sequitur quod necesse sit determinate vel esse vel non esse.

Et hoc probat consequenter, quod ista duo se convertibiliter consequuntur, scilicet quod verum sit id quod dicitur et quod ita sit in re [Et hoc est quod manifestat consequenter], dicens quod, si verum est dicere quod album sit, ex necessitate sequitur quod ita sit in re; et si verum est negare, ex necessitate sequitur quod ita non sit; et e converso, quia, si ita est in re vel non est, ex necessitate sequitur quod sit verum affirmare vel negare. Et eadem etiam convertibilitas apparet in falso, quia, si aliquis mentitur, falsum dicens, ex necessitate sequitur quod non sit ita in re sicut ipse affirmat vel negat, et e converso, si non <est> ita in re sicut ipse affirmat vel negat, sequitur quod affirmans vel negans mentiatur.

171. Est ergo processus huius rationis talis: Si necesse est quod omnis affirmatio vel negatio in singularibus et futuris sit vera vel falsa, necesse est quod omnis affirmans vel negans determinate dicat verum vel falsum; ex hoc autem sequitur quod omne necesse sit esse vel non esse; ergo, si omnis affirmatio vel negatio determinate sit vera, necesse est omnia determinate esse vel non esse.

Ex hoc ergo concludit ulterius quod omnia sint ex necessitate. Per quod triplex genus contingentium excluditur:

172. quaedam enim contingunt in paucioribus, quae accidunt a casu vel fortuna;

quaedam vero se habent ad utrumlibet, quia scilicet non magis se habent ad unam partem quam ad aliam (ista procedunt ex electione);

quaedam vero eveniunt ut in pluribus, sicut hominem in senectute canescere, quae causantur ex natura;

si autem omnia ex necessitate evenirent, nihil horum contingentium esset.

Et ideo dicit: Nihil est, quantum ad ipsam permanentiam eorum quae permanent contingenter, neque fit, quantum ad productionem eorum quae contingenter causantur, nec casu, quantum ad ea quae sunt in minori parte sive in paucioribus, nec utrumlibet, quantum ad ea quae se habent aequaliter ad utrumque, scilicet esse vel non esse, et ad neutrum horum sunt determinata; quod significat cum subdit: nec erit nec non erit.

De eo enim quod est magis determinatum ad unam partem possumus determinate verum dicere quod hoc erit vel hoc non erit, sicut medicus de convalescente vere dicit: ‘Iste sanabitur’, licet forte ex aliquo accidente eius sanitas impediatur. Unde et Philosophus dicit in II De generatione quod futurus quis incedere, non incedet: de eo enim qui habet propositum determinatum ad incedendum, vere potest dici quod ipse incedet, licet per aliquod accidens impediatur eius incessus. Sed eius quod est ad utrumlibet proprium est quod, quia non determinatur magis ad unum quam ad alterum, non possit de eo determinate dici neque quod erit neque quod non erit.

Quomodo autem sequatur quod nihil sit ad utrumlibet ex praemissa hypothesi, manifestat subdens quod, <si> omnis affirmatio vel negatio determinate sit vera, oportet quod vel ille qui affirmat vel ille qui negat dicat verum, et sic tollitur id quod est ad utrumlibet, quia, si esset aliquid ad utrumlibet, similiter se haberet ad hoc quod fieret vel non fieret, et non magis ad unum quam ad alterum.

Est autem considerandum quod Philosophus non excludit hic expresse contingens quod est ut in pluribus,

duplici ratione:

primo quidem quia tale contingens non excludit quin altera oppositarum enuntiationum determinate sit vera et alia falsa, ut dictum est;

secundo quia, remoto contingenti quod est in paucioribus, quod a casu accidit, removetur per consequens contingens quod est ut in pluribus: in hoc enim differt id quod est in pluribus ab eo quod est semper et ex necessitate, quod deficit in minori parte.

173. Deinde cum dicit: Amplius, si est album et cetera, ponit secundam rationem ad ostendendum praedictam dissimilitudinem, ducendo ad impossibile.

Si enim similiter se habet veritas et falsitas in praesentibus et futuris, sequitur ut quidquid est verum de praesenti, antea verum fuerit de futuro eo modo quo est verum de praesenti; sed determinate nunc est verum dicere de aliquo singulari quod est album; ergo primo, id est ante quam illud fieret album, erat verum dicere quoniam hoc erit album. Sed eadem ratio videtur esse in propinquo et remoto; ergo, si ante unum diem verum fuit dicere quod hoc erit album, sequitur quod semper verum fuit dicere de quolibet eorum quae iam facta sunt, quod erit; si autem semper est verum dicere de praesenti quoniam est vel de futuro quoniam erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse.

Cuius consequentiae ratio patet, quia ista duo sunt incompossibilia, quod aliquid vere dicatur et quod non sit; nam hoc includitur in significatione veri ut sit id quod dicitur; si ergo ponitur verum esse id quod dicitur de praesenti vel de futuro, non potest esse quin illud sit praesens vel futurum.

Sed quod non potest non fieri [impossibile], idem significat cum eo quod est impossibile non fieri, et quod impossibile est non fieri idem significat cum eo quod est necesse est fieri, ut in II plenius dicetur; sequitur ergo ex praemissis quod omnia quae futura sunt necesse est fieri. Ex quo sequitur ulterius quod nihil sit neque ad utrumlibet neque casu, quia illud quod accidit casu, non est ex necessitate, sed ut in paucioribus. Hoc autem relinquit pro inconvenienti; ergo primum est falsum, scilicet quod omne quod verum est esse, verum fuit determinate dicere esse futurum.

174. Ad cuius evidentiam considerandum est quod, cum ‘verum’ hoc significet ut dicatur aliquid esse quod est, hoc modo est aliquid verum quo habet esse; cum autem aliquid est in praesenti, habet esse in se ipso, et ideo vere potest dici de eo quod est; sed quamdiu aliquid est futurum, nondum est in se ipso, est <tamen> aliqualiter in sua causa.

Quod quidem contingit tripliciter:

uno modo, ut sic sit in sua causa ut ex necessitate ex ea proveniat, et tunc determinate habet esse in sua causa, unde determinate potest dici de eo quod erit;

alio modo est aliquid in sua causa ut quae habet inclinationem ad suum effectum, quae tamen impediri potest, unde et hoc determinatum est in sua causa, sed mutabiliter, et sic de hoc vere dici potest: ‘Hoc erit’, sed non per omnimodam certitudinem;

aliquid autem est in sua causa pure in potentia, quae non magis est determinata ad unum quam ad alterum, unde relinquitur quod nullo modo potest determinate de aliquo eorum dici quod sit futurum, sed quod sit vel non sit.

175. Deinde cum dicit: At vero nec quoniam et cetera, ostendit quod veritas non omnino deest in singularibus futuris utrique oppositorum.

Et primo proponit quod intendit, dicens quod, sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum <determinate, sic non contingit dicere quod neutrum sit verum>, ut si dicamus quod, neque erit neque non erit.

Secundo ibi: Primum enim et cetera, probat propositum duabus rationibus.

Quarum prima talis est: Affirmatio et negatio dividunt verum et falsum (quod patet ex definitione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam esse quod est vel non esse quod non est, et nihil aliud est falsum quam esse quod non est vel non esse quod est), et sic oportet quod, si affirmatio sit falsa, quod negatio sit vera, et e converso; sed, secundum praedictam positionem, affirmatio est falsa, qua dicitur: ‘Hoc erit’, nec tamen negatio erit vera; et similiter negatio erit falsa, affirmatione non existente vera; ergo praedicta positio est impossibilis, scilicet quod veritas desit utrique oppositorum.

Secundam rationem ponit ibi: Adhuc si verum et cetera.

Quae talis est: Si verum est dicere aliquid, sequitur quod illud sit: puta, si verum est dicere quod aliquid sit magnum et album, sequitur utraque esse; et ita de futuro sicut de praesenti: sequitur enim esse cras, si verum est dicere quod erit cras; ergo, si vera est praedicta positio dicens quod neque cras erit neque non erit, oportebit neque fieri neque non fieri, quod est contra rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod est ad utrumlibet se habet ad alterum, ut navale bellum. Et ita ex hoc sequitur idem inconveniens quod ex praemissis.

Iterum de propositionibus singularibus de futuro in materia contingenti de contingentia in rebus deque contingentiae radicibus

18b26. Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et huiusmodi alia, si omnis affirmationis et negationis vel in his quae in universalibus dicuntur universaliter vel in his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hanc esse veram, illam vero falsam, nihil autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse vel fieri ex necessitate.

Quare non oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam, si hoc facimus, erit hoc, si vero hoc, non erit.

18b33. Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere hoc futurum esse, hunc vero non dicere, quare ex necessitate erit quodlibet eorum verum erat dicere tunc.

18b36. At vero nec hoc differt si aliquis dixerit negationem vel non dixerit; manifestum est enim quod sic se habeat res vel si hic quidem affirmaverit, ille vero negaverit: non enim propter affirmare vel negare erit vel non erit, nec in millesimum annum magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat ut unum vere diceretur, necesse esset hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt sic se habere ut ex necessitate fieret.

Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri; et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit.

19a7. Quod si non haec possibilia sunt, videmur enim esse principium futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus aliquid.

19a9. Et quoniam est omnino in his quae non semper actu sunt esse possibile et non, in quibus utrumque contingit esse et non esse, quare et fieri et non fieri.

19a12. Et multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi et non incidetur, sed prius exteritur; similiter autem et non incidi possibile est: non enim esset eam prius exteri nisi esset possibile non incidi. Quare et in aliis futuris quae secundum potentiam dicuntur huiusmodi, manifestum est quoniam non omnia ex necessitate vel sunt vel fiunt, sed alia quidem utrumlibet et non magis vel affirmatio vel negatio, alia vero magis quidem in pluribus alterum, sed contingit fieri et alterum, alterum vero minime.

176. Quae ergo continguunt inconvenientia et cetera. Ostenderat superius Philosophus, ducendo ad inconveniens, quod non est similiter verum vel falsum determinate in altero oppositorum in singularibus et futuris, sicut supra de aliis enuntiationibus dixerat; nunc autem ostendit inconvenientia ad quae duxerat esse impossibilia.

Et circa hoc duo facit:

primo ostendit esse impossibilia ea quae sequebantur;

secundo concludit quomodo circa haec se veritas habeat, ibi: Igitur esse quod est et cetera.

177. Circa primum tria facit:

primo proponit inconvenientia quae sequuntur;

secundo ostendit haec inconvenientia ex praedicta positione sequi, ibi: Nihil enim prohibet et cetera;

tertio ostendit esse impossibilia inconvenientia memorata, ibi: Quod si non haec possibilia sunt et cetera.

Dicit ergo primo, ex praemissis rationibus concludens, quod haec inconvenientia sequuntur si ponatur quod necesse sit oppositarum enuntiationum alteram determinate esse veram et alteram falsam, similiter in singularibus sicut in universalibus, quod scilicet nihil in his quae fiunt sit ad utrumlibet, sed omnia sint et fiant ex necessitate.

Et ex hoc ulterius inducit alia duo inconvenientia,

quorum primum est quod non oportebit de aliquo consiliari: probatum est enim in III Ethicorum quod consilium non est de his quae sunt ex necessitate, sed solum de contingentibus, quae possunt esse et non esse;

secundum inconveniens est quod omnes actiones humanae quae sunt propter aliquem finem, puta negotiatio, quae est propter divitias acquirendas, erunt superfluae, quia, si omnia ex necessitate eveniunt, sive operemur sive non operemur, erit id quod intendimus. Sed hoc est contra intentionem hominum, qui ea intentione videntur consiliari et negotiari ut, si hoc faciant, erit talis finis, si autem faciant aliquid aliud, erit alius finis.

178. Deinde cum dicit: Nihil enim prohibet et cetera, probat quod dicta inconvenientia consequantur ex dicta positione.

Et circa hoc duo facit:

primo ostendit praedicta inconvenientia sequi, quodam possibili posito;

secundo ostendit quod eadem inconvenientia sequuntur etiam si illud non ponatur, ibi: At <vero> nec hoc differt et cetera.

Dicit ergo primo non esse impossibile quod ante mille annos, quando nihil apud homines erat praecogitatum vel praeordinatum de his quae nunc aguntur, unus dixerit quod hoc <erit>, puta quod civitas talis subverteretur, alius autem dixerit quod hoc non erit; sed, si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera, necesse est quod alter eorum determinate verum dixerit; ergo necesse fuit alterum eorum ex necessitate evenire; et eadem ratio est in omnibus aliis; ergo omnia ex necessitate eveniunt.

179. Deinde cum dicit: At vero nec hoc differt et cetera, ostendit quod idem sequitur si illud possibile non ponatur.

Nihil enim differt, quantum ad rerum existentiam vel eventum, si, uno affirmante hoc esse futurum, alius negaverit vel non negaverit; ita enim se habebit res si hoc factum fuerit sicut si hoc non factum fuerit: non enim propter nostrum affirmare vel negare mutatur cursus rerum ut sit aliquid vel non sit, quia veritas nostrae enuntiationis non est causa existentiae rerum, sed potius e converso; similiter etiam non differt quantum ad eventum eius quod nunc agitur, utrum fuerit affirmatum vel negatum ante millesimum annum vel ante quodcumque tempus. Sic ergo, si in quocumque tempore praeterito ita se habebat veritas enuntiationum ut necesse esset quod alterum oppositorum vere diceretur, et ad hoc quod necesse est aliquid vere dici sequitur quod necesse sit illud esse vel fieri, consequens est quod unumquodque eorum quae fiunt sic se habeat ut ex necessitate fiat.

Et huius consequentiae rationem assignat per hoc quod, si ponatur aliquem vere dicere quod hoc erit, non potest non futurum esse (sicut, supposito quod sit homo, non potest non esse animal rationale mortale: hoc enim significatur cum dicitur aliquid vere dici, scilicet quod ita sit ut dicitur); eadem autem habitudo est eorum quae nunc dicuntur ad ea quae futura sunt, quae erat eorum quae prius dicebantur ad ea quae sunt praesentia vel praeterita; et ita omnia ex necessitate acciderunt et accidunt et accident, quia quod nunc factum est, utpote in praesenti vel praeterito existens, semper verum erat dicere quoniam erit futurum.

180. Deinde cum dicit: Quod si non haec possibilia sunt et cetera, ostendit praedicta esse impossibilia.

Et primo per rationem;

secundo per exempla sensibilia, ibi: Et multa nobis manifesta sunt, et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ostendit propositum in rebus humanis;

secundo etiam in aliis rebus, ibi: <Et> quoniam est omnino, et cetera.

Quantum autem ad res humanas, ostendit esse impossibilia quae dicta sunt, per hoc quod homo manifeste videtur esse principium quorumdam futurorum, quae agit quasi dominus existens suorum actuum et in sua potestate habens agere vel non agere. Quod quidem principium si removeatur, tollitur totus ordo conversationis humanae et omnia principia philosophiae moralis: hoc enim sublato, non erit aliqua utilitas persuasionis nec comminationis nec punitionis aut remunerationis, quibus homines alliciuntur ad bona et retrahuntur a malis, et sic evacuatur tota civilis scientia. Hoc ergo Philosophus accipit pro principio manifesto, quod homo sit principium futurorum; non est autem futurorum principium nisi per hoc quod consiliatur et facit aliquid: ea enim quae agunt absque consilio non habent dominium sui actus, quasi libere iudicantes de his quae sunt agenda, sed quodam naturali instinctu moventur ad agendum, ut patet in animalibus brutis. Unde impossibile est quod supra conclusum est, quod non oporteat nos agere vel consiliari, et sic etiam impossibile est illud ex quo sequebatur, scilicet quod omnia ex necessitate eveniant.

181. Deinde cum dicit: Et quoniam est omnino et cetera, ostendit idem etiam in aliis rebus.

Manifestum est enim etiam in rebus naturalibus esse quaedam quae non semper actu sunt; ergo in eis contingit esse et non esse: alioquin vel semper essent vel semper non essent; id autem quod non est, incipit esse aliquid per hoc quod fit illud, sicut id quod non est album, incipit esse album per hoc quod fit album, si autem non fiat album, permanet non ens album; ergo in quibus contingit esse et non esse, contingit etiam fieri et non fieri; non ergo talia ex necessitate sunt vel fiunt, sed est in eis natura possibilitatis, per quam se habent ad fieri et non fieri, esse et non esse.

182. Deinde cum dicit: Et multa nobis manifesta sunt et cetera, ostendit propositum per sensibilia exempla.

Sit enim una vestis nova: manifestum est quod eam possibile est incidi, quia nihil obviat incisioni nec ex parte agentis nec ex parte patientis; probat autem quod simul cum hoc quod est possibile eam incidi, possibile est eam non incidi, eodem modo quo supra probavit duas indefinitas oppositas esse simul veras, scilicet per assumptionem contrarii: sicut enim possibile est istam vestem incidi, ita possibile est eam exteri, id est vetustate corrumpi; sed, si exteritur, non inciditur; ergo utrumque possibile est, scilicet eam incidi et non incidi. Et ex hoc universaliter concludit quod in aliis futuris, quae non semper sunt in actu, sed sunt in potentia, hoc manifestum est quod non omnia ex necessitate sunt vel fiunt, sed eorum quaedam sunt ad utrumlibet, quae non se habent magis ad affirmationem vel negationem; alia vero sunt in quibus alterum eorum contingit ut in pluribus, sed tamen contingit etiam ut in paucioribus quod altera pars sit vera et non alia, quae scilicet contingit ut in pluribus.

183. Est autem hic considerandum quod, sicut Boethius dicit hic in Commento, circa possibile et necessarium diversimode aliqui sunt opinati.

Quidam enim distinxerunt ea secundum eventum, sicut Diodorus, qui dixit illud esse impossibile quod nunquam erit, necessarium vero quod semper erit, possibile vero quod quandoque erit, quandoque non erit.

Stoici vero distinxerunt haec secundum exteriora prohibentia: dixerunt enim necessarium esse illud quod non potest prohiberi quin sit verum, impossibile vero quod semper prohibetur a veritate, possibile vero quod potest prohiberi vel non prohiberi.

Utraque autem distinctio videtur esse incompetens. Nam prima distinctio est a posteriori: non enim ideo aliquid est necessarium quia semper erit, sed potius ideo semper erit quia est necessarium; et idem patet in aliis.

Secunda autem assignatio est ab exteriori et quasi per accidens: non enim ideo aliquid est necessarium quia non habet impedimentum, sed quia est necessarium, ideo impedimentum habere non potest.

Et ideo alii melius ista distinxerunt secundum naturam rerum, ut scilicet illud dicatur necessarium quod in sua natura determinatum est solum ad esse, impossibile autem quod est determinatum solum ad non esse, possibile autem quod ad neutrum est omnino determinatum, sive se habeat magis ad unum quam ad alterum, sive se habeat aequaliter ad utrumque, quod dicitur contingens ad utrumlibet. Et hoc quidem Boethius attribuit Philoni, sed manifeste haec est sententia Aristotelis in hoc loco: assignat enim rationem possibilitatis et contingentiae, in his quidem quae sunt a nobis ex eo quod sumus consiliativi, in aliis autem ex eo quod materia est in potentia ad utrumque oppositorum.

184. Sed videtur ratio haec non esse sufficiens: sicut enim in corporibus corruptibilibus materia invenitur in potentia se habens ad esse et non esse, ita etiam in corporibus caelestibus invenitur potentia ad diversa ubi, et tamen nihil in eis evenit contingenter, sed solum ex necessitate.

Unde dicendum est quod possibilitas materiae ad utrumque, si communiter loquamur, non est sufficiens ratio contingentiae, nisi etiam addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determinata ad unum; alioquin, si ita sit determinata ad unum quod impediri non possit, consequens est quod ex necessitate reducat in actum potentiam, scilicet passivam, eodem modo.

185. Hoc igitur quidam attendentes posuerunt quod potentia quae est in ipsis rebus naturalibus sortitur necessitatem ex aliqua causa determinante ad unum, quam dixerunt fatum.

Quorum Stoici posuerunt fatum in quadam serie sive connexione causarum, supponentes quod omne quod in mundo accidit habet causam, causa autem posita necesse est effectum poni et, si una causa per se non sufficit, multae causae ad hoc concurrentes accipiunt rationem unius causae sufficientis; et ita concludebant quod omnia ex necessitate eveniunt.

186. Sed hanc rationem solvit Aristoteles in VI Metaphysicae, interimens utramque propositionum assumptarum. Dicit enim quod non omne quod fit habet causam, sed solum illud quod est per se; sed id quod est per accidens non habet causam, quia proprie non est ens, sed magis ordinatur cum non ente, ut etiam Plato dixit; unde ‘esse musicum’ habet causam, et similiter ‘esse album’, sed hoc quod est ‘album esse musicum’ non habet causam; et idem est in omnibus aliis huiusmodi. Similiter etiam haec est falsa, quod causa posita, etiam sufficienti, necesse sit effectum poni: non enim omnis causa est talis, etiam si sit sufficiens, cuius effectus impediri non possit; sicut ignis est sufficiens causa combustionis lignorum, sed tamen per effusionem aquae impeditur combustio.

187. Si autem utraque propositionum esset vera, infallibiliter sequeretur omnia ex necessitate contingere, quia, si quilibet effectus habet causam, esset effectum qui est futurus post quinque dies aut post quodcumque tempus, reducere in aliquam causam priorem, et sic inde quo usque esset devenire ad causam quae nunc est in praesenti vel iam fuit in praeterito; si autem, causa posita, necesse est effectum poni, per ordinem causarum deveniet necessitas usque ad ultimum effectum. Puta: ‘Si comedit salsa, sitiet; si sitiet, exibit domum ad bibendum; si exibit domum, occidetur a latronibus’; quia ergo iam comedit salsa, necesse est eum occidi.

Et ideo Aristoteles ad hoc excludendum, ostendit utramque propositionum praedictarum esse falsam, ut dictum est.

188. Obiiciunt autem quidam contra hoc, quod omne per accidens reducitur ad aliquid per se, et ita oportet effectum qui est per accidens reduci in causam per se.

Sed non attendunt quod id quod est per accidens reducitur ad per se in quantum accidit ei quod est per se, sicut musicum accidit Socrati et omne accidens alicui subiecto per se existenti; et similiter omne quod in aliquo effectu est per accidens consideratur circa aliquem effectum per se qui, quantum ad id quod per se est, habet causam per se, quantum autem ad id quod inest ei per accidens, non habet causam per se, sed causam per accidens: oportet enim effectum proportionaliter referre <ad causam suam>, ut in II Physicorum et in VI Methaphysicae dicitur.

189. Quidam vero, non attendentes differentiam effectuum per accidens et per se, temptant reducere omnes effectus hic inferius provenientes in aliquam causam per se, quam ponebant esse virtutem caelestium corporum, in qua ponebant fatum, dicentes nihil aliud esse fatum quam ‘vim positionis siderum’.

Sed ex hac causa non potest provenire necessitas in omnibus quae hic aguntur.

Multa enim hic fiunt ex intellectu et voluntate, quae per se et directe non subduntur virtuti caelestium corporum: cum enim intellectus sive ratio et voluntas non sint actus organi corporalis, ut probatur in libro De anima, impossibile est quod directe subdantur intellectus seu ratio et voluntas virtuti caelestium corporum; nulla enim vis corporalis potest agere per se nisi in rem corpoream. Vires autem sensitivae, in quantum sunt actus organorum corporalium, per accidens subduntur actioni caelestium corporum; unde Philosophus, in libro De anima, opinionem ponentium voluntatem hominis subiici motui caeli adscribit his qui non ponebant intellectum differre a sensu. Indirecte tamen vis caelestium corporum redundat ad intellectum et voluntatem, in quantum scilicet intellectus et voluntas utuntur viribus sensitivis; manifestum autem est quod passiones virium sensitivarum non inferunt necessitatem rationi et voluntati: nam continens habet pravas concupiscentias, sed ‘non deducitur’, ut patet per Philosophum in VII Ethicorum. Sic igitur ex virtute caelestium corporum non provenit necessitas in his quae per rationem et voluntatem fiunt.

Similiter etiam nec in aliis corporalibus effectibus rerum corruptibilium, in quibus multa per accidens eveniunt; id autem quod est per accidens non potest reduci sicut in causam per se in aliquam virtutem naturalem, quia virtus naturae se habet ad unum, quod autem est per accidens non est unum (unde et supra dictum est quod haec enuntiatio non est una: ‘Socrates albus musicus’, quia non significat unum); et ideo Philosophus dicit in libro De somno et vigilia quod multa, quorum signa praeexistunt in corporibus caelestibus, puta in imbribus et tempestatibus, non eveniunt, quia scilicet impediuntur per accidens. Et, quamvis illud etiam impedimentum secundum se consideratum reducatur in aliquam causam caelestem, tamen concursus horum, cum sit per accidens, non potest reduci in aliquam causam naturaliter agentem.

190. Sed considerandum est quod id quod est per accidens potest ab intellectu accipi ut unum, sicut album esse musicum, quod, quamvis secundum se non sit unum, tamen intellectus ut unum accipit, in quantum scilicet componendo format enuntiationem unam; et secundum hoc contingit id quod secundum se per accidens evenit et casualiter, reduci in aliquem intellectum praeordinantem; sicut concursus duorum servorum ad certum locum est per accidens et casualis quantum ad eos, cum unus eorum ignoret de alio; potest tamen esse per se intentus a domino, qui utrumque mittit ad hoc quod in certo loco sibi concurrant.

191. Et secundum hoc aliqui posuerunt omnia quaecumque in hoc mundo aguntur, <etiam> quae videntur fortuita vel casualia, reduci in ordinem providentiae divinae, ex qua dicebant dependere fatum. Et hoc quidem aliqui stulti negaverunt, iudicantes de intellectu divino ad modum intellectus nostri, qui singularia non cognoscit.

Hoc autem est falsum: nam intelligere Dei et velle eius est ipsum esse ipsius, unde, sicut esse eius sua virtute comprehendit omne illud quod quocumque modo est, in quantum scilicet est per participationem ipsius, ita etiam suum intelligere et suum intelligibile comprehendit omnem cognitionem et omne cognoscibile, et suum velle et suum volitum comprehendit omnem appetitum et omne appetibile quod est bonum, ut scilicet ex hoc ipso quod aliquid est cognoscibile cadat sub eius cognitione, et ex hoc ipso quod est bonum cadat sub eius voluntate, sicut ex ipso quod est ens aliquid cadit sub eius virtute activa, quam ipse perfecte comprehendit, cum sit per intellectum agens.

192. Sed, si providentia divina sit per se causa omnium quae in hoc mundo accidunt, saltem bonorum, videtur quod omnia ex necessitate accidant:

primo quidem ex parte scientiae eius, non enim potest eius scientia falli et ita ea quae ipse scit, videtur quod necesse sit evenire;

secundo ex parte voluntatis: voluntas enim Dei inefficax esse non potest, videtur igitur quod omnia quae vult ex necessitate eveniant.

193. Procedunt autem hae obiectiones ex eo quod cognitio divini intellectus et operatio divinae voluntatis pensantur ad modum eorum quae in nobis sunt, cum tamen multo dissimiliter se habeant.

194. Nam primo quidem ex parte cognitionis vel scientiae considerandum est quod ad cognoscendum ea quae secundum ordinem temporis eveniunt, aliter se habet vis cognoscitiva quae sub ordine temporis aliqualiter continetur, aliter illa quae totaliter est extra ordinem temporis.

Cuius exemplum conveniens accipi potest ex ordine loci: nam secundum Philosophum in IV Physicorum, secundum prius et posterius in magnitudine est prius et posterius in motu et per consequens in tempore; si ergo sint multi homines per viam aliquam transeuntes, quilibet eorum qui sub ordine transeuntium continetur habet cognitionem de praecedentibus et succedentibus, in quantum sunt praecedentes et subsequentes, quod pertinet ad ordinem loci; et ideo quilibet eorum videt eos qui iuxta se sunt et aliquos eorum qui eos praecedunt, eos autem qui post se sunt videre non potest; si autem esset aliquis extra totum ordinem transeuntium, utpote in aliqua excelsa turri constitutus unde posset tota via videri, videret quidem simul omnes in via existentes, non sub ratione praecedentis vel subsequentis, in comparatione scilicet ad eius intuitum, sed simul omnes videret et quomodo unus eorum alium praecedit.

Quia igitur cognitio nostra cadit sub ordine temporis vel per se vel per accidens (unde et anima in componendo et dividendo necesse habet adiungere tempus, ut dicitur in III de anima), consequens est quod sub eius cognitione cadant res sub ratione praesentis, praeteriti et futuri; et ideo praesentia cognoscit tanquam actu existentia et sensu aliqualiter perceptibilia, praeterita autem cognoscit ut memorata, futura autem non cognoscit in se ipsis, quia nondum sunt, sed cognoscere ea potest in causis suis, per certitudinem quidem si totaliter in causis suis determinata sunt, ut ex quibus ex necessitate eveniant; per coniecturam autem si non sint sic determinata quin impediri possint, sicut quae sunt ut in pluribus; nullo autem modo, si in suis causis sunt omnino in potentia non magis determinata ad unum quam ad aliud, sicut quae sunt ad utrumlibet: non enim est aliquid cognoscibile secundum quod est in potentia, sed solum secundum quod est in actu, ut patet per Philosophum in IX Metaphysicae.

195. Sed Deus est omnino extra ordinem temporis, quasi in arce aeternitatis constitutus, quae est tota simul, cui subiacet totus temporis decursus [secundum unum et simplicem eius intuitum] et ideo uno intuitu videt omnia quae aguntur secundum totum temporis decursum, unumquodque ut est in se ipso existens, non quasi sibi futurum quantum ad eius intuitum prout est in solo ordine suarum causarum (quamvis et ipsum ordinem causarum videat), sed omnino aeternaliter sic videt unumquodque eorum quae sunt in quocumque tempore, sicut oculus humanus videt Socratem sedere in se ipso, non in causa sua.

196. Ex hoc autem quod homo videt Socratem sedere, non tollitur eius contingentia, quae respicit ordinem causae ad effectum, et tamen certissime et infallibiliter videt oculus hominis Socratem sedere dum sedet, quia unumquodque prout est in se ipso iam determinatum est. Sic igitur relinquitur quod Deus certissime et infallibiliter cognoscat omnia quae fiunt in tempore, et tamen ea quae in tempore eveniunt non sunt vel fiunt ex necessitate, sed contingenter.

197. Similiter etiam ex parte voluntatis divinae differentia est attendenda. Nam voluntas divina est intelligenda ut extra ordinem entium existens, velut causa quaedam profundens totum ens et omnes eius differentias; sunt autem differentiae entis possibile et necessarium, et ideo ex ipsa voluntate divina originantur necessitas et contingentia in rebus, et distinctio utriusque secundum rationem proximarum causarum: ad effectus autem quos voluit necessarios esse disposuit causas necessarias, ad effectus autem quos voluit esse contingenter, ordinavit causas contingenter agentes, <id est> potentes deficere; et secundum harum conditionem causarum, effectus dicuntur vel necessarii vel contingentes, quamvis omnes dependeant a voluntate divina sicut a prima causa quae transcendit ordinem necessitatis et contingentiae. Hoc autem non potest dici de voluntate humana nec de aliqua alia causa, quia omnis alia causa cadit iam sub ordine necessitatis vel contingentiae, et ideo oportet quod vel ipsa causa possit deficere, vel quod effectus eius non sit contingens, sed necessarius. Voluntas autem divina indeficiens est, tamen non omnes effectus eius sunt necessarii, sed quidam contingentes.

198. Similiter autem aliam radicem contingentiae quam hic Philosophus ponit, ex hoc quod sumus consiliativi, aliqui subvertere nituntur, volentes ostendere quod voluntas in eligendo ex necessitate movetur ab appetibili: cum enim bonum sit obiectum voluntatis, non potest, ut videtur, ab hoc divertere quin appetat illud quod sibi videtur bonum, sicut nec ratio potest ab hoc divertere quin assentiat ei quod sibi videtur verum; et ita videtur quod electio, consilium consequens, semper ex necessitate proveniat, et sic omnia quorum nos sumus principium per consilium et electionem ex necessitate provenirent.

199. Sed dicendum est quod similis differentia est attendenda circa bonum sicut circa verum.

Est autem quoddam verum quod est per se notum, sicut prima principia indemonstrabilia quibus ex necessitate intellectus assentit.

Sunt autem quaedam vera non per se nota, sed per alia, et horum duplex est conditio:

quaedam enim ex necessitate consequuntur ex principiis, ita scilicet quod non possunt esse falsa, principiis existentibus veris, sicut sunt omnes conclusiones demonstrationum; et huiusmodi veris ex necessitate assentit intellectus, postquam perceperit ordinem eorum ad principia, non autem prius;

quaedam autem sunt vera quae non ex necessitate sequuntur ex principiis, quia scilicet possunt esse falsa, principiis existentibus veris, sicut sunt opinabilia, quibus non ex necessitate assentit intellectus, quamvis ex aliquo motivo inclinetur magis in unam partem quam in aliam.

Ita etiam est quoddam bonum quod est propter se appetibile, sicut felicitas, quae habet rationem ultimi finis, et huiusmodi bono ex necessitate inhaeret voluntas: naturali enim quadam necessitate omnes appetunt esse felices.

Quaedam vero sunt bona quae sunt appetibilia propter finem, quae comparantur ad finem sicut conclusiones ad principium, ut patet per Philosophum in II Physicorum.

Si igitur essent aliqua bona quibus non existentibus non posset aliquis esse felix, haec etiam ex necessitate essent appetibilia, et maxime apud eum qui talem ordinem perciperet; et forte talia sunt esse, vivere et intelligere, et si qua alia sunt similia. Sed particularia bona, in quibus humani actus consistunt, non sunt talia, nec sub ea ratione apprehenduntur ut sine quibus felicitas esse non possit, puta comedere hunc cibum vel illum, aut abstinere ab eo, habent tamen in se unde moveant appetitum, secundum aliquod bonum consideratum in eis; et ideo voluntas non ex necessitate inducitur ad haec eligenda. Et propter hoc Philosophus signanter radicem contingentiae in his quae fiunt a nobis assignavit ex parte consilii, quod est eorum quae sunt ad finem et tamen non sunt determinata; in his enim in quibus media sunt determinata, non est opus consilio, ut dicitur in III Ethicorum.

Et haec quidem dicta sunt ad salvandum radices contingentiae quas hic Aristoteles ponit, quamvis videantur logici negotii modum excedere.

Ex modo quo veritas se habet circa res concluditur qualiter veritas se habeat circa propositiones

19a23. Igitur esse quod est quando est, et non esse quod non est quando non est, necesse est. Sed non omne quod est necesse est esse, nec quod non est necesse est non esse: non enim idem est omne quod est necessario esse quando est, et simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non est.

19a27. Et in contradictione eadem ratio est; esse quidem vel non esse omne necesse est et futurum esse vel non; non tamen dividentem dicere alterum necessario. Dico autem, necesse est quidem futurum esse bellum navale cras vel non esse futurum, sed non futurum esse cras bellum navale necesse est vel non futurum esse, futurum autem esse vel non esse necesse est.

19a32. Quare, quoniam orationes verae sunt quemadmodum et res, manifestum est quoniam quaecumque sic se habent ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingere quaeant, necesse est similiter se habere et contradictionem.

Quod contingit in his quae non semper sunt et non semper non sunt.

Horum enim necesse est quidem alteram partem contradictionis veram esse vel falsam, non tamen hoc vel illud, sed utrumlibet, et magis quidem alteram veram, non tamen iam veram vel falsam.

19a39. Quare manifestum est quoniam non est necesse omnes affirmationes et negationes oppositarum hanc quidem veram, illam autem falsam esse; neque enim quemadmodum in his quae sunt sic se habent etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse aut non esse, sed quemadmodum dictum est.

200. Igitur esse quod est et cetera. Postquam Philosophus ostendit esse impossibilia ea quae ex praedictis rationibus sequebantur, hic, remotis impossibilibus, concludit veritatem.

Et circa hoc duo facit: quia enim, arguendo ad impossibile, processerat ab enuntiationibus ad res et iam removerat inconvenientia quae circa res sequebantur,

ordine converso, primo ostendit qualiter se habeat veritas circa res;

secundo qualiter se habeat veritas circa enuntiationes; ibi: Quare quoniam orationes verae sunt et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ostendit qualiter se habeat veritas et necessitas circa res absolute consideratas;

secundo qualiter se habeat circa eas per comparationem ad sua opposita, ibi: Et in contradictione eadem ratio est et cetera.

201. Dicit ergo primo, quasi ex praemissis concludens, quod, si praedicta sunt inconvenientia, ut scilicet omnia ex necessitate eveniant, oportet dicere ita se habere circa res, scilicet quod omne quod est, necesse est esse quando est, et omne quod non est necesse est non esse quando non est.

Et haec necessitas fundatur super hoc principium: ‘impossibile est simul esse et non esse’; si enim aliquid est, impossibile est illud simul non esse, ergo necesse est tunc illud esse; nam ‘impossibile non esse’ idem significat ei quod est ‘necesse esse’, ut in II huius dicetur; et similiter, si aliquid non est, impossibile est illud simul esse, ergo necesse est non esse, quia haec etiam idem significant; ideo manifeste verum est quod omne quod est necesse est esse quando est, et omne quod non est necesse est non esse pro illo tempore quando non est.

Et est haec necessitas non absoluta, sed ex suppositione; unde non potest simpliciter <et> absolute dici quod omne quod est, necesse est esse, et omne quod non est, necesse est non esse, quia non idem significant quod omne ens quando est sit ex necessitate, et quod omne ens simpliciter sit ex necessitate: nam primum significat necessitatem ex suppositione, secundum autem necessitatem absolutam. Et quod dictum est de esse, intelligendum est similiter de non esse, quia aliud est simpliciter ex necessitate non esse, et aliud est ex necessitate non esse quando non est.

Et per hoc videtur Aristoteles excludere id quod supra dictum est quod, si in his quae sunt alterum determinate est verum, quod etiam ante quam fieret alterum determinate esset futurum.

202. Deinde cum dicit: Et in contradictione et cetera, ostendit quomodo se habeat veritas circa res per comparationem ad sua opposita.

Et dicit quod eadem ratio est in contradictione, quae est in suppositione: sicut enim id quod non est absolute necessarium fit necessarium ex suppositione eiusdem, quia necesse est esse quando est, ita etiam quod non est in se necessarium absolute, fit necessarium per disiunctionem oppositi, quia necesse est de unoquoque quod sit vel quod non sit <et quod futurum sit vel non sit>, et hoc sub disiunctione.

Et haec necessitas fundatur super hoc principium quod ‘Impossibile est contradictoria simul esse <vera vel> falsa’; unde impossibile est neque esse neque non esse, ergo necesse est vel esse vel non esse; non tamen, si divisim alterum accipiatur, necesse est illud esse absolute.

Et hoc manifestat per exemplum, quia necesse est navale bellum esse futurum cras vel non esse, sed non est necesse navale bellum futurum esse cras; similiter etiam non est necesse non esse futurum, quia hoc pertinet ad necessitatem absolutam, sed necesse est quod vel sit futurum vel non sit futurum, hoc enim pertinet ad necessitatem quae est sub disiunctione.

203. Deinde cum dicit: Quare quoniam orationes et cetera, ex eo quod se habet circa res, ostendit qualiter se habeat circa orationes.

Et primo ostendit quomodo uniformiter se habet in veritate orationum sicut circa esse rerum;

secundo finaliter concludit veritatem totius dubitationis, ibi: Quare manifestum et cetera.

Dicit ergo primo quod, quia hoc modo se habent orationes enuntiativae ad veritatem sicut et res ad esse vel non esse (quia ex eo quod res est vel non est, oratio est vera vel falsa), consequens est quod in omnibus rebus quae ita se habent ut sint ad utrumlibet, et quaecumque ita se habent quod contraria eorum qualitercumque contingere possunt, sive aequaliter sive alterum ut in pluribus, ex necessitate sequitur quod etiam similiter se habeat circa contradictionem enuntiationum.

Et exponit consequenter quae sint illae res quarum contraria contingere queunt. Et dicit huiusmodi esse quae neque semper sunt, sicut necessaria, neque semper non sunt, sicut impossibilia, sed quandoque sunt et quandoque non sunt.

Et ulterius manifestat quomodo similiter se habeat in contradictoriis enuntiationibus. Et dicit quod harum enuntiationum quae sunt de contingentibus necesse est quod sub disiunctione altera pars contradictionis sit vera vel falsa, non tamen haec vel illa determinate, sed se habet ad utrumlibet; et, si contingat quod altera pars contradictionis magis sit vera, sicut accidit in contingentibus quae sunt ut in pluribus, non tamen ex hoc necesse est quod ex necessitate altera earum determinate sit vera vel falsa.

204. Deinde cum dicit: Quare manifestum est et cetera, concludit principale intentum.

Et dicit manifestum esse ex praedictis quod non est necesse in omni genere affirmationum et negationum oppositarum alteram determinate esse veram et alteram falsam, quia non eodem modo se habet veritas et falsitas in his quae sunt iam de praesenti et in his quae non sunt, sed possunt esse vel non esse; sed hoc modo se habet in utriusque sicut dictum est, quia scilicet in his quae sunt necesse est determinate alterum esse verum et alterum esse falsum, quod non contingit in futuris, quae possunt esse et non esse.

Et in hoc terminatur primus liber.

19b5. Quoniam autem est de aliquo affirmatio significans aliquid, hoc autem est vel nomen vel innominatum. Unum autem oportet esse et de uno hoc quod est in affirmatione.

19b7. Nomen autem dictum est et innominatum prius: ‘non homo’ enim nomen quidem non dico, sed infinitum nomen (unum enim quodam modo significat infinitum), quemadmodum et ‘non currit’ non verbum, sed infinitum verbum.

19b10. Erit autem omnis affirmatio vel ex nomine et verbo, vel ex infinito nomine et verbo.

19b12. Praeter verbum autem nulla est affirmatio vel negatio. ‘Est’ enim vel ‘erit’ vel ‘fuit’, vel quaecumque alia huiusmodi, verba sunt ex his quae sunt posita: consignificant enim tempus.

19b14. Quare prima erit affirmatio et negatio: ‘Est homo—Non est homo’; deinde: ‘Est non homo—Non est non homo’; rursus: ‘Est omnis homo—Non est omnis homo’, ‘Est omnis non homo—Non est omnis non homo’. Et in extrinsecis temporibus eadem ratio est.

205. Quoniam autem est de aliquo affirmatio et cetera. Postquam Philosophus in I libro determinavit de enuntiatione simpliciter considerata, hic determinat de enunciatione secundum quod diversificatur per aliquid sibi additum.

Possunt autem tria in enuntiatione considerari:

primo ipsae dictiones quae praedicantur vel subiiciuntur in enuntiatione, quas supra distinxit per nomina et verba;

secundo ipsa compositio secundum quam est verum vel falsum in enuntiatione affirmativa vel negativa;

tertio ipsa oppositio unius enuntiationis ad aliam.

Dividitur ergo haec pars in tres partes:

in prima ostendit quid accidat enuntiationi ex hoc quod aliquid additur ad dictiones in subiecto vel praedicato positas;

secundo quid accidat enuntiationi ex hoc quod aliquid additur ad determinandum veritatem vel falsitatem compositionis, ibi: His vero determinatis et cetera;

tertio solvit quamdam dubitationem circa oppositiones enuntiationum provenientem ex eo quod additur aliquid simplici enuntiationi, ibi: Utrum autem contraria est affirmatio et cetera.

Est autem considerandum quod additio facta ad praedicatum vel subiectum quandoque tollit unitatem enuntiationis, quandoque vero non tollit, sicut additio negationis infinitantis dictionem.

Circa primum ergo duo facit:

primo ostendit quid accidat enuntiationibus ex additione negationis infinitantis dictionem;

secundo ostendit quid accidat circa enuntiationem ex additione tollente unitatem, ibi: At vero unum de pluribus et cetera.

Circa primum duo facit:

primo determinat de enuntiationibus simplicissimis, in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur tantum ex parte subiecti;

secundo determinat de enuntiationibus in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur non solum ex parte subiecti, sed etiam ex parte praedicati, ibi: Quando autem ‘est’ tertium adiacens et cetera.

Circa primum duo facit:

primo proponit rationes quasdam distinguendi tales enuntiationes;

secundo ponit earum distinctionem et ordinem, <ibi>: Quare prima est affirmatio et cetera.

Circa primum duo facit:

primo ponit rationes distinguendi enuntiationes ex parte nominum;

secundo ostendit quod non potest esse eadem ratio distinguendi ex parte verborum, ibi: Praeter verbum, et cetera.

Circa primum tria facit:

primo proponit rationes distinguendi enuntiationes;

secundo exponit quod dixerat, ibi: Nomen autem dictum est et cetera;

tertio concludit intentum, ibi: Erit autem omnis affirmatio et cetera.

206. Resumit ergo primo id quod supra dictum est de definitione affirmationis, quod scilicet affirmatio est enuntiatio significans aliquid de aliquo; et, quia verbum proprie est nota eorum quae de alio dicuntur, consequens est ut id de quo aliquid dicitur pertineat ad nomen; nomen autem est vel finitum vel infinitum; et ideo, quasi concludens, subdit quod, quia affirmatio significat aliquid de aliquo, consequens est ut hoc, de quo significatur, scilicet subiectum affirmationis, sit vel nomen, scilicet finitum (quod proprie dicitur nomen, ut <in> I dictum est), vel innominatum, id est nomen infinitum, quod dicitur innominatum, quia ipsum non nominat aliquid ab aliqua forma determinata, sed solum removet determinationem formae. Et, ne aliquis diceret quod id quod in affirmatione subiicitur est simul nomen et innominatum, ad hoc excludendum subdit quod id quod est, scilicet praedicatum, in affirmatione, scilicet una, de qua nunc loquimur, oportet esse unum et de uno subiecto; et sic oportet quod subiectum talis affirmationis vel sit nomen vel nomen infinitum.

207. Deinde cum dicit: Nomen autem et cetera, exponit quod dixerat.

Et dicit quod supra dictum est quid sit nomen et quid sit innominatum, id est infinitum nomen, quia ‘non homo’ non est nomen, sed est infinitum nomen, sicut et ‘non currit’ non est verbum, sed infinitum verbum. Interponit autem quiddam quod valet ad dubitationis remotionem, videlicet quod nomen infinitum quodam modo significat unum: non enim significat simpliciter unum, sicut nomen finitum quod significat unam formam generis vel speciei aut etiam individui, sed in quantum significat negationem formae alicuius, in qua negatione multa conveniunt, sicut in quodam uno secundum rationem: unum enim eodem modo dicitur aliquid sicut et ens, unde sicut ipsum non ens dicitur ens, non quidem simpliciter sed secundum quid, id est secundum rationem, ut patet in IV Metaphysicae, ita etiam negatio est unum secundum quid, id est secundum rationem. Introducit autem hoc ne aliquis dicat quod affirmatio in qua subiicitur nomen infinitum non significat unum de uno, quasi nomen infinitum non significet unum.

208. Deinde cum dicit: Erit autem omnis affirmatio et cetera, concludit propositum, scilicet quod duplex est modus affirmationum.

Quaedam enim est affirmatio quae constat ex nomine et verbo,

quaedam autem est quae constat ex infinito nomine et verbo.

Et hoc sequitur ex hoc quod supra dictum est, quod hoc de quo affirmatio aliquid significat vel est nomen vel innominatum. Et eadem differentia potest accipi ex parte negationis, quia de quocunque contingit affirmare, contingit et negare, ut <in> I habitum est.

209. Deinde cum dicit: Praeter verbum autem et cetera, ostendit quod differentia enuntiationum non potest sumi ex parte verbi.

Dictum est enim supra quod praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio.

Potest autem praeter nomen esse aliqua affirmatio vel negatio, videlicet si ponatur loco nominis infinitum nomen; loco autem verbi in enuntiatione non potest poni infinitum verbum, duplici ratione.

Primo quidem quia infinitum verbum constituitur per additionem negativae particulae; quae quidem addita verbo per se dicto, id est extra enuntiationem posito, removet ipsum absolute, sicut et addita nomini removet formam nominis absolute, et ideo extra enuntiationem potest accipi verbum <infinitum> per modum unius dictionis, sicut et nomen infinitum; sed, quando negatio additur verbo in enuntiatione posito, negatio illa removet verbum ad aliquo, et sic facit enuntiationem negativam, quod non accidit ex parte nominis; non enim enuntiatio efficitur negativa nisi propter hoc quod negatur compositio quae importatur in verbo; et ideo verbum infinitum in enuntiatione positum fit verbum negativum.

Secundo quia in nullo variatur veritas enuntiationis sive utamur negativa particula ut infinitante verbum vel ut faciente negativam enuntiationem, et ideo accipitur semper secundum simpliciorem intellectum, prout est magis in promptu; et inde est quod non diversificavit affirmationem per hoc quod sit ex verbo vel infinito verbo, sicut diversificavit <per hoc> quod est ex nomine vel ex infinito nomine.

Est autem considerandum quod in nominibus et verbis, praeter differentiam finiti et infiniti, est differentia recti et obliqui; <obliqui vero> nominis, etiam verbo addito, non constituunt enuntiationem significantem verum vel falsum, ut in I habitum est, quia in obliquo nominis non includitur ipse rectus; sed in casibus verbi includitur ipsum verbum praesentis temporis: praeteritum enim et futurum, quae consignificant casus verbi, dicuntur per respectum ad praesens, unde si dicatur: ‘Hoc erit’, idem est ac si diceretur: ‘Hoc est futurum’; ‘Hoc fuit’, ‘Hoc est praeteritum’. Et propter hoc ex casu verbi et nomine fit enuntiatio.

Et ideo subiungit quod sive dicatur ‘est’, sive ‘erit’, sive ‘fuit’, vel quaecumque alia huiusmodi, verba sunt de numero praedictorum verborum sine quibus non potest fieri enuntiatio, quia omnia consignificant tempus, et alia tempora dicuntur per respectum ad praesens.

210. Deinde cum dicit: Quare prima est affirmatio et cetera, concludit ex praemissis distinctionem enuntiationum in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur solum ex parte subiecti.

In quibus triplex differentia intelligi potest,

una quidem secundum affirmationem et negationem,

alia secundum subiectum finitum et infinitum,

tertia secundum subiectum universaliter vel non universaliter sumptum.

Nomen autem finitum est naturaliter prius infinito sicut affirmatio prior est negatione, unde primam affirmationem ponit: ‘Homo est’, primam autem negationem: ‘Homo non est’; deinde ponit secundam affirmationem: ‘Non homo est’, secundam autem negationem: ‘Non homo non est’; ulterius autem ponit illas enuntiationes in quibus subiectum universaliter ponitur, quae sunt etiam quatuor, sicut et illae in quibus est subiectum non universaliter positum.

Praetermisit autem ponere exemplum de enuntiationibus in quibus subiicitur singulare, ut: ‘Socrates est—Socrates non est’, quia singularibus nominibus non additur aliquod signum; unde in huiusmodi enuntiationibus non potest omnis differentia inveniri.—Similiter etiam praetermittit exemplificare de enuntiationibus quarum subiecta particulariter ponuntur, quia tale subiectum quodam modo eamdem vim habet cum subiecto universali non universaliter sumpto.

Non ponit autem aliquam differentiam ex parte verbi, quae posset sumi secundum casus verbi, quia, sicut ipse dicit, in extrinsecis temporibus, id est in praeterito et futuro quae circumstant praesens, est eadem ratio sicut in praesenti, ut iam dictum est.

19b19. Quando autem ‘est’ tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicuntur oppositiones.

19b20. Dico autem ut: ‘Est iustus homo’, ‘est’ tertium dico adiacens nomen vel verbum in affirmatione.

19b22. Idcirco quatour iste erunt.

19b23. Quarum duae quidem ad affirmationem et negationem sese habent secundum consequentiam ut privationes, duae vero minime.

19b24. Dico autem quoniam ‘est’ aut ‘iusto’ adiacebit aut ‘non iusto’; quare etiam negationes. Quatuor ergo sunt.

Intellegimus vero quod dicitur ex his quae subscripta sunt: est iustus homo—huius negatio: non est iustus homo est non iustus homo—negatio: non est non iustus homo; 'est' enim hoc loco et 'non est' 'iusto' et 'non iusto' adiacet. Haec igitur, quemadmodum in Resolutoriis dictum est, sic sunt disposita.

211. Quando autem ‘est’ tertium adiacens et cetera. Postquam Philosophus distinxit enuntiationes in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur solum ex parte subiecti, hic accedit ad distinguendum illas enuntiationes in quibus nomen finitum vel infinitum ponitur ex parte subiecti et ex parte praedicati.

Et circa hoc duo facit:

primo distinguit huiusmodi enuntiationes;

secundo manifestat quaedam quae circa eas dubia esse possent, ibi: Quoniam vero contraria est et cetera.

Circa primum duo facit:

primo agit de enuntiationibus in quibus nomen praedicatur cum hoc verbo ‘est’;

secundo de enunciationibus in quibus alia verba ponuntur, ibi: In his vero in quibus et cetera.

Distinguit autem huiusmodi enuntiationes, sicut et primas, secundum triplicem differentiam ex parte subiecti consideratam:

primo namque agit de enuntiationibus in quibus subiicitur nomen finitum non universaliter sumptum;

secundo de illis in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum, ibi: Similiter autem se habet et cetera;

tertio de illis in quibus subiicitur nomen infinitum, ibi: Aliae autem ad ‘non homo’ et cetera.

Circa primum tria facit:

primo proponit diversitatem oppositionis talium enuntiationum;

secundo concludit earum numerum et ponit earum habitudinem, ibi: Idcirco quatuor et cetera;

tertio exemplificat quasi in figura, ibi: Intelligimus vero et cetera.

Circa primum duo facit:

primo proponit quod intendit;

secundo exponit quiddam quod dixerat, ibi: Dico autem et cetera.

212. Circa primum duo oportet intelligere.

Primo quidem, quid est hoc quod <dicit quod> ‘est’ tertium adiacens praedicatur. Ad cuius evidentiam considerandum est quod hoc verbum ‘est’ quandoque in enuntiatione praedicatur secundum se, ut cum dicitur: ‘Socrates est’, per quod nihil aliud intendimus significare quam quod Socrates sit in rerum natura; quandoque vero non praedicatur per se, quasi principale praedicatum, sed quasi coniunctum principali praedicato ad connectendum ipsum subiecto, sicut cum dicitur: ‘Socrates est albus’: non enim est intentio loquentis ut asserat Socratem esse in rerum natura, sed ut attribuat ei albedinem mediante hoc verbo ‘est’; et ideo in talibus ‘est’ praedicatur ut adiacens principali praedicato, et dicitur esse tertium non quia sit tertium praedicatum, sed quia est tertia dictio posita in enuntiatione, quae simul cum nomine praedicato facit unum praedicatum, ut sic enuntiatio dividatur in duas partes, non in tres.

213. Secundo considerandum est quid est quod dicit quod quando ‘est’, eo modo quo dictum est, tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicuntur oppositiones. Circa quod considerandum est quod in praemissis enuntiationibus in quibus nomen ponebatur solum ex parte subiecti, secundum quodlibet subiectum erat una oppositio, puta, si subiectum erat nomen finitum non universaliter sumptum, erat sola una oppositio, scilicet: ‘Est homo—Non est homo’. Sed, quando ‘est’ tertium adiacens praedicatur, oportet esse duas oppositiones, eodem subiecto existente, secundum differentiam nominis praedicati, quod potest esse finitum vel infinitum, sicut haec est una oppositio: ‘Homo est iustus—Homo non est iustus’; alia vero oppositio est: ‘Homo est non iustus—Homo non est non iustus’; non enim negatio fit nisi per appositionem negativae particulae ad hoc verbum ‘est’, quod est nota praedicationis.

214. Deinde cum dicit: Dico autem et cetera, exponit quod dixerat: ‘est’ tertium adiacens.

Et dicit quod, cum dicitur: ‘Homo est iustus’, hoc verbum ‘est’ adiacet, scilicet praedicato, tamquam tertium nomen vel verbum in affirmatione. Potest enim ipsum ‘est’ dici nomen, prout quaelibet dictio nomen dicitur, et sic est tertium nomen, id est tertia dictio. Sed, quia secundum communem usum loquendi dictio consignificans tempus magis dicitur verbum quam nomen, propter hoc addit: vel verbum, quasi dicat: ad hoc quod sit tertium, non refert utrum dicatur nomen vel verbum.

215. Deinde cum dicit: Idcirco quatuor et cetera, concludit numerum enuntiationum.

Et primo ponit conclusionem numeri;

secundo ponit earum habitudinem, ibi: Quarum duae quidem et cetera;

tertio rationem numeri explicat, ibi: Dico autem quoniam est et cetera.

Dicit ergo quod, quia duae sunt oppositiones quando ‘est’ tertium adiacens praedicatur, cum omnis oppositio sit inter duas enuntiationes, consequens est quod sint quatuor enuntiationes iste in quibus ‘est’ tertium adiacens praedicatur, subiecto finito non universaliter sumpto.

Deinde cum dicit: Quarum duae quidem et cetera, ostendit habitudinem praedictarum enuntiationum ad invicem.

Et dicit quod duae dictarum enuntiationum se habent ad affirmationem et negationem secundum consequentiam, sive secundum correlationem aut analogiam, ut in Graeco habetur, sicut privationes, aliae vero duae minime.

Quod, quia breviter et obscure dictum est, diversimode est a diversis expositum.

216. Ad cuius evidentiam considerandum est quod triplex nomen potest praedicari in huiusmodi enuntiationibus.

Quandoque enim praedicatur nomen finitum, secundum quod assumuntur duae enuntiationes, una affirmativa et alia negativa, scilicet: ‘Homo est iustus’ et ‘Homo non est iustus’, quae dicuntur simplices.

Quandoque vero praedicatur nomen infinitum, secundum quod etiam sumuntur duae aliae, scilicet: ‘Homo est non iustus—Homo non est non iustus’, quae dicuntur infinitae.

Quandoque vero praedicatur nomen privativum, secundum quod etiam sumuntur duae aliae, scilicet ‘Homo est iniustus—Homo non est iniustus’, quae dicuntur privativae.

217. Quidam ergo sic exposuerunt quod duae enuntiationes earum quas praemiserat, scilicet illae quae sunt de infinito praedicato, se habent ad affirmationem et negationem quae sunt de praedicato finito secundum consequentiam vel analogiam, sicut privationes, id est sicut illae quae sunt de praedicato privativo; illae enim duae quae sunt de praedicato infinito se habent secundum consequentiam ad illas quae sunt de finito praedicato secundum transpositionem quandam, scilicet affirmatio ad negationem et negatio ad affirmationem: nam ‘Homo est non iustus’, quae est affirmativa de infinito praedicato, respondet secundum consequentiam negativae de praedicato finito, huic scilicet: ‘Homo non est iustus’, negativa vero de praedicato infinito, scilicet: ‘Homo non est non iustus’, affirmativae de finito praedicato, huic scilicet: ‘Homo est iustus’. Propter quod Theophrastus vocabat eas quae sunt de infinito praedicato transpositas. Et similiter etiam affirmativa de privativo praedicato respondet secundum consequentiam negativae de finito praedicato, scilicet haec: ‘Homo est iniustus’, ei quae est: ‘Homo non est iustus’, negativa vero affirmativae, scilicet haec: ‘Homo non est iniustus’, ei quae est: ‘Homo est iustus’.

Disponatur ergo in figura: in prima quidem linea, quae sunt de finito, scilicet: ‘Homo est iustus—Homo non est iustus’; in secunda autem linea, negativa de infinito praedicato sub affirmativa de finito et affirmativa sub negativa; in tertia vero negativa de privativo praedicato similiter sub affirmativa de finito et affirmativa sub negativa; ut patet in subscripta figura:

Simplices: homo est iustus—homo non est iustus

Infinitae: homo non est non iustus—homo est non iustus

Privativae: homo non est iniustus—homo est iniustus

Sic igitur duae, scilicet quae sunt de infinito praedicato, se habent ad affirmationem et negationem de finito praedicato sicut privationes, id est sicut illae quae sunt de privativo praedicato; sed duae aliae, quae sunt de infinito subiecto, scilicet: ‘<Non> homo est iustus—Non homo non est iustus’, manifestum est quod non similem consequentiam habent.

Et hoc modo exposuit Herminus hoc quod dicitur: duae vero minime, referens hoc ad illas quae sunt de infinito subiecto.

Sed hoc manifeste est contra litteram: nam, cum praemisisset quatuor enuntiationes, duas scilicet de finito praedicato et duas de infinito, subiungit quasi illas subdividens: quarum duae quidem et cetera, duae vero minime; unde datur intelligi quod utraeque duae intelligantur in praemissis; illae autem quae sunt de infinito subiecto non includuntur in praemissis, sed de his postea dicetur; unde manifestum est quod de eis nunc non loquitur.

218. Et ideo, ut Ammonius dicit, alii aliter exposuerunt, dicentes quod praedictarum quatuor propositionum duae, scilicet quae sunt de infinito praedicato, sic se habent ad affirmationem et negationem, id est ad ipsam speciem affirmationis et negationis, ut privationes, id est ut privativae affirmationes seu negationes; haec enim affirmatio: ‘Homo est non iustus’, non est simpliciter affirmatio, sed secundum quid, quasi secundum privationem affirmatio, sicut homo mortuus non est simpliciter homo, sed secundum privationem; et idem dicendum est de negativa quae est de infinito praedicato. Duae vero, quae scilicet sunt de finito praedicato, non se habent ad speciem affirmationis et negationis secundum privationem, sed simpliciter: haec enim: ‘Homo est iustus’, est simpliciter affirmativa, et haec: ‘Homo non est iustus’, est simpliciter negativa.

Sed nec hic sensus convenit verbis Aristotelis. Dicit enim infra: Haec igitur, quemadmodum in Resolutoriis dictum est, sic sunt disposita; ubi nihil invenitur ad hunc sensum pertinens.

Et ideo Ammonius, ex his quae in fine <I> Priorum dicuntur de propositionibus quae sunt de finito vel infinito vel privativo praedicato, alium sensum accipit.

219. Ad cuius evidentiam considerandum est quod, sicut ipse dicit, enuntiatio aliqua virtute se habet ad id de quo totum id quod in enuntiatione significatur vere praedicari potest; sicut haec enuntiatio: ‘Homo est iustus’, se habet ad omnia illa de quorum quolibet vere dici potest quod est homo iustus; similiter haec enuntiatio: ‘Homo non est iustus’, se habet ad omnia illa de quorum quolibet vere dici potest quod non est homo iustus. Secundum ergo hunc modum loquendi, manifestum est quod simplex negativa in plus est quam affirmativa infinita quae ei correspondet: nam quod sit homo non iustus vere potest dici de quolibet homine qui non habet habitum iustitiae, sed quod non sit homo iustus potest dici non solum de homine non habente habitum iustitiae, sed etiam de eo quod penitus non est homo: haec enim est vera: ‘Lignum non est homo iustus’; tamen haec est falsa: ‘Lignum est homo non iustus’; et ita negativa simplex est in plus quam affirmativa infinita, sicut etiam animal est in plus quam homo, quia de pluribus verificatur. Simili etiam ratione, negativa simplex est in plus quam affirmativa privativa, quia de eo quod non est homo non potest dici quod sit homo iniustus; sed affirmativa infinita est in plus quam affirmativa privativa: potest enim dici de puero et de quocumque homine nondum habente habitum virtutis aut vitii quod sit homo non iustus, non tamen de aliquo <eorum> vere dici potest quod sit homo iniustus. Affirmativa vero simplex in minus est quam negativa infinita, quia quod non sit homo non iustus potest dici non solum de homine iusto, sed etiam de eo quod penitus non est homo. Similiter etiam negativa privativa <in plus est quam negativa infinita>: nam quod non sit homo iniustus, potest dici non solum de homine habente habitum iustitiae et de eo quod penitus non est homo, de quorum quolibet potest dici quod non sit homo non iustus, sed ulterius potest dici de omnibus hominibus qui neque habent habitum iustitiae neque habent habitum iniustitiae.

220. His igitur visis, facile est exponere praesentem litteram hoc modo: Quarum, scilicet quatuor enuntiationum praedictarum, duae quidem, scilicet infinitae, se habebunt ad affirmationem et negationem, id est ad duas simplices quarum una est affirmativa et alia negativa, secundum consequentiam, id est in modo consequendi ad eas, ut privationes, id est sicut duae privativae.

Quia scilicet, sicut ad simplicem affirmativam sequitur negativa infinita et non convertitur, eo quod negativa infinita est in plus, ita etiam ad simplicem affirmativam sequitur negativa privativa, quae est in plus et non convertitur; et, sicut simplex negativa sequitur ad affirmativam infinitam, quae est in minus et non convertitur, ita etiam simplex negativa sequitur ad privativam affirmativam, quae est in minus et non convertitur. Ex quo patet quod eadem est habitudo in consequendo infinitarum ad simplices quae est etiam privativarum.

221. Sequitur: duae autem, scilicet simplices, quae relinquuntur remotis duabus, scilicet infinitis, a quatuor praemissis, minime, id est non ita se habent ad infinitas in consequendo sicut privativae se habent ad eas, quia videlicet ex una parte simplex affirmativa est in minus quam negativa infinita, sed negativa privativa est in plus quam negativa infinita; ex alia vero parte negativa simplex est in plus quam affirmativa infinita, sed affirmativa privativa est in minus quam infinita affirmativa. Sic ergo patet quod simplices non ita se habent ad infinitas in consequendo sicut privativae se habent ad infinitas.

222. Quamvis autem secundum hoc littera Philosophi subtiliter exponatur, tamen videtur esse aliquantulum expositio extorta: nam littera Philosophi videtur sonare diversas habitudines non esse attendendas respectu diversorum, sicut in praedicta expositione primo accipitur similitudo habitudinis ad simplices, postea dissimilitudo habitudinum respectu infinitarum.

Et ideo simplicior et magis conveniens litterae Aristotelis est expositio Porphyrii quam Boethius ponit, secundum quam expositionem attenditur similitudo et dissimilitudo <secundum consequentiam> affirmativarum ad negativas. Unde dicit: Quarum, scilicet quatuor praemissarum, duae quidem, scilicet affirmativae quarum una est simplex et alia infinita, se habebunt secundum consequentiam ad affirmationem et negationem, ut scilicet ad unam affirmativam sequatur alterius negativa: nam ad affirmativam simplicem sequitur negativa infinita, et ad affirmativam infinitam sequitur negativa simplex; duae vero, scilicet negativae, minime, id est non ita se habent ad affirmativas, ut scilicet ex negativis sequantur affirmativae sicut ex affirmativis sequebantur negativae. Quantum ad utrumque similiter se habent privativae sicut infinitae.

223. Deinde cum dicit: Dico autem quoniam et cetera, manifestat quiddam quod supra dixerat, scilicet quod sint quatuor praedictae enuntiationes.

Loquimur enim nunc de enuntiationibus in quibus hoc verbum ‘est’ non solum praedicatur, sed adiacet alicui nomini finito vel infinito, puta secundum quod adiacet ‘iusto’, ut cum dicitur: ‘Homo est iustus’, vel secundum quod adiacet ‘non iusto’, ut cum dicitur: ‘Homo est non iustus’; et, quia in neutra harum negatio apponitur ad verbum, consequens est quod utraque sit affirmativa; omni autem affirmationi opponitur negatio, ut supra in I ostensum est; relinquitur ergo quod praedictis duabus enuntiationibus affirmativis respondet duae aliae, negationes, et sic consequens est quod sint quatuor simplices enuntiationes.

224. Deinde cum dicit: Intelligimus vero quod dicitur et cetera, manifestat quod supra dictum est per quandam figuralem descriptionem.

Dicit enim quod id quod in supra dictis dictum est intelligi potest...

Continuatio Caietani

Thomae de Vio Caietani commentaria in reliquum libri secundi peryermeneias

Similiter autem se habent, et si universalis nominis sit affirmatio;

ut est, omnis homo iustus est;

negatio huius, non omnis est homo iustus,

omnis est homo non iustus,

non omnis est homo non iustus.

Sed non similiter angulares contingit veras esse; contingit autem aliquando. Hae igitur duae oppositae sunt.

Aliae autem duae ad id quod est, non homo, quasi ad subiectum aliquod additum;

ut, est iustus non homo,

non est iustus non homo;

est non iustus non homo,

non est non iustus non homo.

Plures autem his non erunt oppositae.

Hae autem extra illas, ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes eo, quod est non homo.

In his vero, in quibus, est, non convenit ut in eo quod est valere vel ambulare, idem faciunt sic positum, ac si, est, adderetur, ut,

sanus est omnis homo,

non sanus est omnis homo;

sanus est omnis non homo,

non sanus est omnis non homo.

Non enim dicendum est, non omnis homo; sed, non, negationem ad id quod est homo addendum est; omnis enim non universalem significat, sed quoniam universaliter.

Manifestum est autem ex eo quod est, valet homo, non valet homo; valet non homo, non valet non homo. Haec enim ab illis differunt, eo quod universaliter non sunt.

Quare omnis vel nullus nihil significant aliud, nisi quoniam universaliter de nomine, vel affirmant vel negant. Ergo et caetera eadem oportet apponi.

226. Postquam philosophus distinxit enunciationes in quibus subiicitur nomen infinitum non universaliter sumptum, hic intendit distinguere enunciationes, in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum.

Et circa hoc tria facit:

primo, ponit similitudinem istarum enunciationum ad infinitas supra positas;

secundo, ostendit dissimilitudinem earumdem; ibi: sed non similiter etc.;

tertio, concludit numerum oppositionum inter dictas enunciationes; ibi: hae duae igitur et cetera.

Dicit ergo primo quod similes sunt enunciationes, in quibus est nominis universaliter sumpti affirmatio.

227. Quoad primum notandum est quod in enunciationibus indefinitis supra positis erant duae oppositiones et quatuor enunciationes, et affirmativae inferebant negativas, et non inferebantur ab eis, ut patet tam in expositione Ammonii, quam Porphyrii. Ita in enunciationibus in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum inveniuntur duae oppositiones et quatuor enunciationes: et affirmativae inferunt negativas et non e contra. Unde similiter se habent enunciationes supradictae, si nominis in subiecto sumpti fiat affirmatio universaliter. Fient enim tunc quatuor enunciationes: duae de praedicato finito, scilicet omnis homo est iustus, et eius negatio quae est non omnis homo est iustus; et duae de praedicato infinito, scilicet omnis homo est non iustus, et eius negatio quae est, non omnis homo est non iustus. Et quia quaelibet affirmatio cum sua negatione unam integrat oppositionem, duae efficiuntur oppositiones, sicut et de indefinitis dictum est. Nec obstat quod de enunciationibus universalibus loquens particulares inseruit; quoniam sicut supra de indefinitis et suis negationibus sermonem fecit, ita nunc de affirmationibus universalibus sermonem faciens de earum negationibus est coactus loqui. Negatio siquidem universalis affirmativae non est universalis negativa, sed particularis negativa, ut in I libro habitum est.

228. Quod autem similis sit consequentia in istis et supradictis indefinitis patet exemplariter. Et ne multa loquendo res clara prolixitate obtenebretur, formetur primo figura de indefinitis, quae supra posita est in expositione Porphyrii,

scilicet ex una parte ponatur affirmativa finita, et sub ea negativa infinita, et sub ista negativa privativa. Ex altera parte primo negativa finita, et sub ea affirmativa infinita, et sub ea affirmativa privativa.

Deinde sub illa figura formetur alia figura similis illi universaliter: ponatur scilicet ex una parte universalis affirmativa de praedicato finito, et sub ea particularis negativa de praedicato infinito, et ad complementum similitudinis sub ista particularis negativa de praedicato privativo; ex altera vero parte ponatur primo particularis negativa de praedicato infinito, et sub ea universalis affirmativa de praedicato finito, et sub ista universalis affirmativa de praedicato privativo, hoc modo: (Figura).

Quibus ita dispositis, exerceatur consequentia semper in ista proxima figura, sicut supra in indefinitis exercita est: sive sequendo expositionem Ammonii, ut infinitae se habeant ad finitas, sicut privativae se habent ad ipsas finitas; finitae autem non se habeant ad infinitas medias, sicut privativae se habent ad ipsas infinitas: sive sectando expositionem Porphyrii, ut affirmativae inferant negativas, et non e contra. Utrique enim expositioni suprascriptae deserviunt figurae, ut patet diligenter indaganti. Similiter ergo se habent enunciationes istae universales ad indefinitas in tribus, scilicet in numero propositionum, et numero oppositionum, et modo consequentiae.

229. Deinde cum dicit: sed non similiter angulares etc., ponit dissimilitudinem inter istas universales et supradictas indefinitas, in hoc quod angulares non similiter contingit veras esse.

Quae verba primo exponenda sunt secundum eam, quam credimus esse ad mentem Aristotelis, expositionem;

deinde secundum alios.

Angulares enunciationes in utraque figura suprascripta vocat eas quae sunt diametraliter oppositae, scilicet affirmativam finitam ex uno angulo, et affirmativam infinitam sive privativam ex alio angulo: et similiter negativam finitam ex uno angulo, et negativam infinitam vel privativam ex alio angulo.

230. Enunciationes ergo in qualitate similes angulares vocatae, eo quod angulares, idest diametraliter distant, dissimilis veritatis sunt apud indefinitas et universales. Angulares enim indefinitae tam in diametro affirmationum, quam in diametro negationum possunt esse simul verae, ut patet in suprascripta figura indefinitarum. Et hoc intellige in materia contingenti. Angulares vero in figura universalium non sic se habent, quoniam angulares secundum diametrum affirmationum impossibile est esse simul veras in quacumque materia. Angulares autem secundum diametrum negationum quandoque possunt esse simul verae, quando scilicet fiunt in materia contingenti: in materia enim necessaria et remota impossibile est esse ambas veras. Haec est Boethii, quam veram credimus, expositio.

231. Herminus autem, Boethio referente, aliter exponit. Licet enim ponat similitudinem inter universales et indefinitas quoad numerum enunciationum et oppositionum, oppositiones tamen aliter accipit in universalibus et aliter in indefinitis. Oppositiones siquidem indefinitarum numerat sicut et nos numeravimus, alteram scilicet inter finitas affirmativam et negativam, et alteram inter infinitas affirmativam et negativam, quemadmodum nos fecimus.

Universalium vero non sic numerat oppositiones, sed alteram sumit inter universalem affirmativam finitam et particularem negativam finitam, scilicet omnis homo est iustus, non omnis homo est iustus, et alteram inter eamdem universalem affirmativam finitam et universalem affirmativam infinitam, scilicet omnis homo est iustus, omnis homo est non iustus. Inter has enim est contrarietas, inter illas vero contradictio.

Dissimilitudinem etiam universalium ad indefinitas aliter ponit. Non enim nobiscum fundat dissimilitudinem inter angulares universalium et indefinitarum supra differentiam quae est inter angulares universalium affirmativas et negativas, sed supra differentiam quae est inter ipsas universalium angulares inter se ex utraque parte. Format namque talem figuram, in qua ex una parte sub universali affirmativa finita, universalis affirmativa infinita est; et ex alia parte sub particulari negativa finita, particularis negativa infinita ponitur; sicque angulares sunt disparis qualitatis, et similiter indefinitarum figuram format hoc modo: (Figura).

Quibus ita dispositis, ait in hoc stare dissimilitudinem, quod angulares indefinitarum mutuo se invicem compellunt ad veritatis sequelam, ita quod unius angularis veritas suae angularis veritatem infert undecumque incipias.

Universalium vero angulares non se mutuo compellunt ad veritatem, sed ex altera parte necessitas deficit illationis. Si enim incipias ab aliquo universalium et ad suam angularem procedas, veritas universalis non ita potest esse simul cum veritate angularis, quod compellit eam ad veritatem: quia si universalis est vera, sua universalis contraria erit falsa: non enim possunt esse simul verae. Et si ista universalis contraria est falsa, sua contradictoria particularis, quae est angularis primae universalis assumptae, erit necessario vera: impossibile est enim contradictorias esse simul falsas. Si autem incipias e converso ab aliqua particularium et ad suam angularem procedas, veritas particularis ita potest stare cum veritate suae angularis, quod tamen non necessario infert eius veritatem: quia licet sequatur: particularis est vera; ergo sua universalis contradictoria est falsa; non tamen sequitur ultra: ista universalis contradictoria est falsa; ergo sua universalis contraria, quae est angularis particularis assumpti, est vera. Possunt enim contrariae esse simul falsae.

232. Sed videtur expositio ista deficere ab Aristotelis mente quoad modum sumendi oppositiones. Non enim intendit hic loqui de oppositione quae est inter finitas et infinitas, sed de ea quae est inter finitas inter se, et infinitas inter se. Si enim de utroque modo oppositionis exponere volumus, iam non duas, sed tres oppositiones inveniemus:

primam inter finitas,

secundam inter infinitas,

tertiam quam ipse herminus dixit inter finitam et infinitam.

Figura etiam quam formavit, conformis non est ei, quam Aristoteles in fine I priorum formavit, ad quam nos remisit, cum dixit: haec igitur quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. In Aristotelis namque figura, angulares sunt affirmativae affirmativis, et negativae negativis.

233. Deinde cum dicit: hae igitur duae etc., concludit numerum propositionum. Et potest dupliciter exponi;

primo, ut ly hae demonstret universales, et sic est sensus, quod hae universales finitae et infinitae habent duas oppositiones, quas supra declaravimus;

secundo, potest exponi ut ly hae demonstret enunciationes finitas et infinitas quoad praedicatum sive universales sive indefinitas, et tunc est sensus, quod hae enunciationes supradictae habent duas oppositiones, alteram inter affirmationem finitam et eius negationem, alteram inter affirmationem infinitam et eius negationem.

Placet autem mihi magis secunda expositio, quoniam brevitas cui Aristoteles studebat, replicationem non exigebat, sed potius quia enunciationes finitas et infinitas quoad praedicatum secundum diversas quantitates enumeraverat, ad duas oppositiones omnes reducere, terminando earum tractatum, voluit.

234. Deinde cum dicit: aliae autem ad id quod est etc., intendit declarare diversitatem enunciationum de tertio adiacente, in quibus subiicitur nomen infinitum.

Et circa hoc tria facit:

primo, proponit et distinguit eas;

secundo, ostendit quod non dantur plures supradictis; ibi: magis autem etc.;

tertio, ostendit habitudinem istarum ad alias; ibi: hae autem extra et cetera.

Ad evidentiam primi advertendum est tres esse species enunciationum de inesse, in quibus explicite ponitur hoc verbum est.

Quaedam sunt, quae subiecto sive finito sive infinito nihil habent additum ultra verbum, ut, homo est, non homo est.

Quaedam vero sunt quae subiecto finito habent, praeter verbum, aliquid additum sive finitum sive infinitum, ut, homo est iustus, homo est non iustus.

Quaedam autem sunt quae subiecto infinito, praeter verbum, habent aliquid additum sive finitum sive infinitum, ut, non homo est iustus, non homo est non iustus.

Et quia de primis iam determinatum est, ideo de ultimis tractare volens, ait: aliae autem sunt, quae habent aliquid, scilicet praedicatum, additum supra verbum est, ad id quod est, non homo, quasi ad subiectum, idest ad subiectum infinitum. Dixit autem quasi, quia sicut nomen infinitum deficit a ratione nominis, ita deficit a ratione subiecti. Significatum siquidem nominis infiniti non proprie substernitur compositioni cum praedicato quam importat, est, tertium adiacens.

Enumerat quoque quatuor enunciationes et duas oppositiones in hoc ordine, sicut in superioribus fecit. Distinguit etiam istas ex finitate vel infinitate praedicata.

Unde primo, ponit oppositiones inter affirmativam et negativam habentes subiectum infinitum et praedicatum finitum, dicens: ut, non homo est iustus, non homo non est iustus.

Secundo, ponit oppositionem alteram inter affirmativam et negativam, habentes subiectum infinitum et praedicatum infinitum, dicens: ut, non homo est non iustus, non homo non est non iustus.

235. Deinde cum dicit: magis autem plures etc., ostendit quod non dantur plures oppositiones enunciationum supradictis. Ubi notandum est quod enunciationes de inesse, in quibus explicite ponitur hoc verbum est, sive secundum, sive tertium adiacens, de quibus loquimur, non possunt esse plures quam duodecim supra positae; et consequenter oppositiones earum secundum affirmationem et negationem non sunt nisi sex.

Cum enim in tres ordines divisae sint enunciationes, scilicet in illas de secundo adiacente, in illas de tertio subiecti finiti, et in illas de tertio subiecti infiniti, et in quolibet ordine sint quatuor enunciationes; fiunt omnes enunciationes duodecim, et oppositiones sex. Et quoniam subiectum earum in quolibet ordine potest quadrupliciter quantificari, scilicet universalitate, particularitate, et singularitate et indefinitione; ideo istae duodecim multiplicantur in quadraginta octo. Quater enim duodecim quadraginta octo faciunt. Nec possibile est plures his imaginari. Et licet Aristoteles nonnisi viginti harum expresserit, octo in primo ordine, octo in secundo, et quatuor in tertio, attamen per eas reliquas voluit intelligi.

Sunt autem sic enumerandae et ordinandae secundum singulos ordines, ut affirmationi negatio prima ex opposito situetur, ut oppositionis intentum clarius videatur. Et sic contra universalem affirmativam non est ordinanda universalis negativa, sed particularis negativa, quae est illius negatio; et e converso, contra particularem affirmativam non est ordinanda particularis negativa, sed universalis negativa quae est eius negatio. Ad clarius autem intuendum numerum, coordinandae sunt omnes, quae sunt similis quantitatis, simul in recta linea, distinctis tamen ordinibus tribus supradictis. Quod ut clarius elucescat, in hac subscripta videatur figura: (Figura).

Quod autem plures his non sint, ex eo patet quod non contingit pluribus modis variari subiectum et praedicatum penes finitum et infinitum, nec pluribus modis variantur finitum et infinitum subiectum. Nulla enim enunciatio de secundo adiacente potest variari penes praedicatum finitum vel infinitum, sed tantum penes subiectum quod sufficienter factum apparet. Enunciationes autem de tertio adiacente quadrupliciter variari possunt, quia aut sunt subiecti et praedicati finiti, aut utriusque infiniti, aut subiecti finiti et praedicati infiniti, aut subiecti infiniti et praedicati finiti. Quarum nullam praetermissam esse superior docet figura.

236. Deinde cum dicit: hae autem extra illas etc., ostendit habitudinem harum quas in tertio ordine numeravimus ad illas, quae in secundo sitae sunt ordine, et dicit quod istae sunt extra illas, quia non sequuntur ad illas, nec e converso. Et rationem assignans subdit: ut nomine utentes eo quod est non homo, idest ideo istae sunt extra illas, quia istae utuntur nomine infinito loco nominis, dum omnes habent subiectum infinitum. Notanter autem dixit enunciationes subiecti infiniti uti ut nomine, infinito nomine, quia cum subiici in enunciatione proprium sit nominis, praedicari autem commune nomini et verbo, omne subiectum enunciationis ut nomen subiicitur.

237. Deinde cum dicit: in his vero in quibus est etc., determinat de enunciationibus in quibus ponuntur verba adiectiva.

Et circa hoc tria facit:

primo, distinguit eas;

secundo, respondet cuidam tacitae quaestioni; ibi: non enim dicendum est etc.;

tertio, concludit earum conditiones; ibi: ergo et caetera eadem et cetera.

Ad evidentiam primi resumendum est, quod inter enunciationes in quibus ponitur est secundum adiacens, et eas in quibus ponitur est tertium adiacens talis est differentia quod in illis, quae sunt de secundo adiacente, simpliciter fiunt oppositiones, scilicet ex parte subiecti tantum variati per finitum et infinitum; in his vero, quae habent est tertium adiacens dupliciter fiunt oppositiones, scilicet et ex parte praedicati et ex parte subiecti, quia utrumque variari potest per finitum et infinitum. Unde unum ordinem tantum enunciationum de secundo adiacente fecimus, habentem quatuor enunciationes diversimode quantificatas et duas oppositiones. Enunciationes autem de tertio adiacente oportuit partiri in duos ordines, quia sunt in eis quatuor oppositiones et octo enunciationes, ut supra dictum est.

Considerandum quoque est quod enunciationes, in quibus ponuntur verba adiectiva, quoad significatum aequivalent enunciationibus de tertio adiacente, resoluto verbo adiectivo in proprium participium et est, quod semper fieri licet, quia in omni verbo adiectivo clauditur verbum substantivum. Unde idem significant ista, omnis homo currit, quod ista, omnis homo est currens. Propter quod Boethius vocat enunciationes cum verbo adiectivo de secundo adiacente secundum vocem, de tertio autem secundum potestatem, quia potest resolvi in tertium adiacens, cui aequivalet.

Quoad numerum autem enunciationum et oppositionum, enunciationes verbi adiectivi formaliter sumptae non aequivalent illis de tertio adiacente, sed aequivalent enunciationibus, in quibus ponitur est secundum adiacens. Non possunt enim fieri oppositiones dupliciter in enunciationibus adiectivis, scilicet ex parte subiecti et praedicati, sicut fiebant in substantivis de tertio adiacente, quia verbum, quod praedicatur in adiectivis, infinitari non potest. Sed oppositiones adiectivarum fiunt simpliciter, scilicet ex parte subiecti tantum variati per infinitum et finitum diversimode quantificati, sicut fieri didicimus supra in enunciationibus substantivis de secundo adiacente, eadem ducti ratione, quia praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio, sicut praeter nomen esse potest.

Quia autem in praesenti tractatu non de significationibus, sed de numero enunciationum et oppositionum sermo intenditur, ideo Aristoteles determinat diversificandas esse enunciationes adiectivas secundum modum, quo distinctae sunt enunciationes in quibus ponitur est secundum adiacens. Et ait quod in his enunciationibus, in quibus non contingit poni hoc verbum est formaliter, sed aliquod aliud, ut, currit, vel, ambulat, idest in enunciationibus adiectivis, idem faciunt quoad numerum oppositionum et enunciationum sic posita, scilicet nomen et verbum, ac si est secundum adiacens subiecto nomini adderetur. Habent enim et istae adiectivae, sicut illae, in quibus ponitur est, duas oppositiones tantum, alteram inter finitas, ut, omnis homo currit, omnis homo non currit, alteram inter infinitas quoad subiectum, ut, omnis non homo currit, omnis non homo non currit.

238. Deinde cum dicit: non enim dicendum est etc., respondet tacitae quaestioni.

Et circa hoc facit duo:

primo, ponit solutionem quaestionis;

deinde, probat eam; ibi: manifestum est autem et cetera.

Est ergo quaestio talis: cur negatio infinitans numquam addita est supra signo universali aut particulari, ut puta, cum vellemus infinitare istam, omnis homo currit, cur non sic infinitata est, non omnis homo currit, sed sic, omnis non homo currit? Huic namque quaestioni respondet, dicens quod quia nomen infinitabile debet significare aliquid universale, vel singulare; omnis autem et similia signa non significant aliquid universale aut singulare, sed quoniam universaliter aut particulariter; ideo non est dicendum, non omnis homo, si infinitare volumus (licet debeat dici, si negare quantitatem enunciationis quaerimus), sed negatio infinitans ad ly homo, quod significat aliquid universale, addenda est, et dicendum, omnis non homo.

239. Deinde cum dicit: manifestum est autem ex eo quod est etc., probat hoc quod dictum est, scilicet quod omnis et similia non significant aliquod universale, sed quoniam universaliter tali ratione. Illud, in quo differunt enunciationes praecise differentes per habere et non habere ly omnis, est non universale aliquod, sed quoniam universaliter; sed illud in quo differunt enunciationes praecise differentes per habere et non habere ly omnis, est significatum per ly omnis; ergo significatum per ly omnis est non aliquid universale, sed quoniam universaliter. Minor huius rationis, tacita in textu, ex se clara est. Id enim in quo, caeteris paribus, habentia a non habentibus aliquem terminum differunt, significatum est illius termini. Maior vero in littera exemplariter declaratur sic. Illae enunciationes homo currit, et omnis homo currit, praecise differunt ex hoc, quod in una est ly omnis, et in altera non. Tamen non ita differunt ex hoc, quod una sit universalis, alia non universalis. Utraque enim habet subiectum universale, scilicet ly homo, sed differunt, quia in ea, ubi ponitur ly omnis, enunciatur de subiecto universaliter, in altera autem non universaliter. Cum enim dico, homo currit, cursum attribuo homini universali, sive communi, sed non pro tota humana universitate; cum autem dico, omnis homo currit, cursum inesse homini pro omnibus inferioribus significo. Simili modo declarari potest de tribus aliis, quae in textu adducuntur, scilicet, homo non currit, respectu suae universalis universaliter, omnis homo non currit: et sic de aliis. Relinquitur ergo, quod, omnis et nullus et similia signa nullum universale significant, sed tantummodo significant, quoniam universaliter de homine affirmant vel negant.

240. Notato hic duo:

primum est quod non dixit omnis et nullus significat universaliter, sed quoniam universaliter;

secundum est, quod addit, de homine affirmant vel negant.

Primi ratio est, quia signum distributivum non significat modum ipsum universalitatis aut particularitatis absolute, sed applicatum termino distributo. Cum enim dico, omnis homo, ly omnis denotat universitatem applicari illi termino homo, ita quod Aristoteles dicens quod omnis significat quoniam universaliter, per ly quoniam insinuavit applicationem universalitatis importatam in ly omnis in actu exercito, sicut et in I posteriorum, in definitione scire applicationem causae notavit per illud verbum quoniam, dicens: scire est rem per causam cognoscere, et quoniam illius est causa.

Ratio autem secundi insinuat differentiam inter terminos categorematicos et syncategorematicos. Illi siquidem ponunt significata supra terminos absolute; isti autem ponunt significata sua supra terminos in ordine ad praedicata. Cum enim dicitur, homo albus, ly albus denominat hominem in seipso absque respectu ad aliquod sibi addendum. Cum vero dicitur, omnis homo, ly omnis etsi hominem distribuat, non tamen distributio intellectum firmat, nisi in ordine ad aliquod praedicatum intelligatur. Cuius signum est, quia, cum dicimus, omnis homo currit, non intendimus distribuere hominem pro tota sua universitate absolute, sed in ordine ad cursum. Cum autem dicimus, albus homo currit, determinamus hominem in seipso esse album et non in ordine ad cursum. Quia ergo omnis et nullus, sicut et alia syncategoremata, nil aliud in enunciatione faciunt, nisi quia determinant subiectum in ordine ad praedicatum, et hoc sine affirmatione et negatione fieri nequit; ideo dixit quod nil aliud significant, nisi quoniam universaliter de nomine, idest de subiecto, affirmant vel negant, idest affirmationem vel negationem fieri determinant, ac per hoc a categorematicis ea separavit. Potest etiam referri hoc quod dixit, affirmant vel negant, ad ipsa signa, scilicet omnis et nullus, quorum alterum positive distribuit, alterum removendo.

241. Deinde cum dicit: ergo et caetera eadem etc., concludit adiectivarum enunciationum conditiones. Dixerat enim quod adiectivae enunciationes idem faciunt quoad oppositionum numerum, quod substantivae de secundo adiacente; et hoc declaraverat, oppositionum numero exemplariter subiuncto. Et quia ad hanc convenientiam sequitur convenientia quoad finitationem praedicatorum, et quoad diversam subiectorum quantitatem, et earum multiplicationem ex ductu quaternarii in seipsum, et si qua sunt huiusmodi enumerata; ideo concludit: ergo et caetera, quae in illis servanda erant, eadem, idest similia istis apponenda sunt.

Quoniam vero contraria est negatio ei quae est, omne animal est iustum, illa quae significat quoniam, nullum animal est iustum; hae quidem manifestum est quoniam nunquam erunt, neque verae simul, neque in eodem ipso; his vero oppositae erunt aliquando: ut, non omne animal iustum est, et, aliquod animal iustum est.

Sequuntur vero eam quae est, omnis homo est non iustus, illa quae est, nullus homo est iustus; illam vero quae est, aliquis homo iustus est, opposita, quoniam, non omnis est homo non iustus. Necesse est enim aliquem esse.

Manifestum est autem etiam, quod in singularibus si est verum interrogatum negare, quoniam et affirmare verum est. Ut, putasne Socrates sapiens est? Non. Socrates igitur non sapiens est. In universalibus vero non est vera, quae similiter dicitur: vera autem negativa est. Ut, putasne omnis homo sapiens est? non; omnis igitur homo non sapiens est: hoc enim falsum est: sed, non igitur omnis homo sapiens est, vera est. Haec enim opposita est; illa vero contraria.

Illae vero secundum infinita contra iacentes sunt nomina vel verba, ut in eo quod est, non homo, vel, non iustus, quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur. Sed non sunt. Semper enim vel veram esse vel falsam necesse est negationem; qui vero dixit, non homo, nihil magis quam qui dicit, homo, sed etiam minus verus vel falsus fuit, si non aliquid addatur.

Significat autem, est omnis non homo iustus, nulli illarum idem; nec huic opposita ea quae est, non est omnis non homo iustus:

illa vero, quae est, omnis non iustus non homo est, illi quae est, nullus est iustus non homo, idem significat.

Transposita vero nomina et verba idem significant, ut, est albus homo, et, est homo albus.

Nam si hoc non est, eiusdem multae erunt negationes; sed ostensum est, quod una unius est: eius enim quae est, est albus homo, negatio est, non est albus homo: eius vero quae est, est homo albus, si non eadem est ei quae est, est albus homo, erit negatio, vel ea quae est, non est non homo albus, vel ea quae est, non est homo albus. Sed altera quidem est negatio eius, quae est, est non homo albus; altera vero eius quae est, est homo albus. Quare erunt duae unius. Quod igitur transposito nomine vel verbo, eadem sit affirmatio vel negatio, manifestum est.

242. Postquam determinatum est de diversitate enunciationum, hic intendit removere quaedam dubia circa praedicta. Et circa hoc facit sex secundum numerum dubiorum, quae suis patebunt locis. Quia ergo supra dixerat quod in universalibus non similiter contingit angulares esse simul veras, quia affirmativae angulares non possunt esse simul verae, negativae autem sic; poterat quispiam dubitare, quae est causa huius diversitatis. Ideo nunc illius dicti causam intendit assignare talem, quia, scilicet, angulares affirmativae sunt contrariae inter se; contrarias autem in nulla materia contingit esse simul veras. Angulares autem negativae sunt subcontrariae illis oppositae; subcontrarias autem contingit esse simul veras.

Et circa haec duo facit:

primo, declarat conditiones contrariarum et subcontrariarum;

secundo, quod angulares affirmativae sint contrariae et quod angulares negativae sint subcontrariae; ibi: sequuntur vero et cetera.

Dicit ergo resumendo: quoniam in primo dictum est quod enunciatio negativa contraria illi affirmativae universali, scilicet, omne animal est iustum, est ista, nullum animal est iustum; manifestum est quod istae non possunt simul, idest in eodem tempore, neque in eodem ipso, idest de eodem subiecto esse verae. His vero oppositae, idest subcontrariae inter se, possunt esse simul verae aliquando, scilicet in materia contingenti, ut, quoddam animal est iustum, non omne animal est iustum.

243. Deinde cum dicit: sequuntur vero etc., declarat quod angulares affirmativae supra positae sint contrariae, negativae vero subcontrariae.

Et primum quidem ex eo quod universalis affirmativa infinita et universalis negativa simplex aequipollent; et consequenter utraque earum est contraria universali affirmativae simplici, quae est altera angularis. Unde dicit quod hanc universalem negativam finitam, nullus homo est iustus, sequitur aequipollenter illa universalis affirmativa infinita, omnis homo est non iustus.

Secundum vero declarat ex eo quod particularis affirmativa finita et particularis negativa infinita aequipollent. Et consequenter utraque earum est subcontraria particulari negativae simplici, quae est altera angularis, ut in figura supra posita inspicere potes. Unde subdit quod illam particularem affirmativam finitam, aliquis homo est iustus, opposita sequitur aequipollenter (opposita intellige non istius particularis, sed illius universalis affirmativae infinitae), non omnis homo est non iustus. Haec enim est contradictoria eius.

Ut autem clare videatur quomodo supra dictae enunciationes sint aequipollentes, formetur figura quadrata, in cuius uno angulo ponatur universalis negativa finita, et sub ea contradictoria particularis affirmativa finita; ex alia vero parte locetur universalis affirmativa infinita, et sub ea contradictoria particularis negativa infinita, noteturque contradictio inter angulares et collaterales inter se, hoc modo: (Figura).

His siquidem sic dispositis, patet primo ipsarum universalium mutua consequentia in veritate et falsitate, quia si altera earum est vera, sua angularis contradictoria est falsa; et si ista est falsa, sua collateralis contradictoria, quae est altera universalis, erit vera, et similiter procedit quoad falsitatem particularium. Deinde eodem modo manifestatur mutua sequela. Si enim altera earum est vera, sua angularis contradictoria est falsa, ista autem existente falsa, sua contradictoria collateralis, quae est altera particularis erit vera; simili quoque modo procedendum est quoad falsitatem.

244. Sed est hic unum dubium. In I enim priorum, in fine, Aristoteles ex proposito determinat non esse idem iudicium de universali negativa et universali affirmativa infinita; et superius in hoc secundo, super illo verbo: quarum duae se habent secundum consequentiam, duae vero minime, Ammonius, Porphyrius, Boethius et sanctus Thomas dixerunt quod negativa simplex sequitur affirmativam infinitam, sed non e converso. Ad hoc dicendum est, secundum Albertum, quod negativam finitam sequitur affirmativa infinita subiecto constante; negativa vero simplex sequitur affirmativam absolute. Unde utrumque dictum verificatur, et quod inter eas est mutua consequentia cum subiecti constantia, et quod inter eas non est mutua consequentia absolute.

Potest dici secundo, quod supra locuti sumus de infinita enunciatione quoad suum totalem significatum ad formam praedicati reductum; et secundum hoc, quia negativa finita est superior affirmativa infinita, ideo non erat mutua consequentia: hic autem loquimur de ipsa infinita formaliter sumpta. Unde s. Thomas tunc adducendo Ammonii expositionem dixit, secundum hunc modum loquendi: negativa simplex, in plus est quam affirmativa infinita. Textus vero I priorum ultra praedicta loquitur de finita et infinita in ordine ad syllogismum. Manifestum est autem quod universalis affirmativa sive finita sive infinita non concluditur nisi in primo primae. Universalis autem negativa quaecumque concluditur et in secundo primae, et primo et secundo secundae.

245. Deinde cum dicit: manifestum est autem etc., movet secundum dubium de vario situ negationis, an scilicet quoad veritatem et falsitatem differat praeponere et postponere negationem. Oritur autem haec dubitatio, quia dictum est nunc quod non refert quoad veritatem si dicatur, omnis homo est non iustus, aut si dicatur, omnis homo non est iustus; et tamen in altera postponitur negatio, in altera praeponitur, licet multum referat quoad affirmationem et negationem. Hanc, inquam, dubitationem solvere intendens cum distinctione, respondet quod in singularibus enunciationibus eiusdem veritatis sunt singularis negatio et infinita affirmatio eiusdem, in universalibus autem non est sic. Si enim est vera negatio ipsius universalis non oportet quod sit vera infinita affirmatio universalis. Negatio enim universalis est particularis contradictoria, qua existente vera, non est necesse suam subalternam, quae est contraria suae contradictoriae esse veram. Possunt enim duae contrariae esse simul falsae. Unde dicit quod in singularibus enunciationibus manifestum est quod, si est verum negare interrogatum, idest, si est vera negatio enunciationis singularis, de qua facta est interrogatio, verum etiam est affirmare, idest, vera erit affirmatio infinita eiusdem singularis. Verbi gratia: putasne Socrates est sapiens? Si vera est ista responsio, non; Socrates igitur non sapiens est, idest, vera erit ista affirmatio infinita, Socrates est non sapiens. In universalibus vero non est vera, quae similiter dicitur, idest, ex veritate negationis universalis affirmativae interrogatae non sequitur vera universalis affirmativa infinita, quae similis est quoad quantitatem et qualitatem enunciationi quaesitae; vera autem est eius negatio, idest, sed ex veritate responsionis negativae sequitur veram esse eius, scilicet universalis quaesitae negationem, idest, particularem negativam. Verbi gratia: putasne omnis homo est sapiens? Si vera est ista responsio, non; affirmativa similis interrogatae quam quis ex hac responsione inferre intentaret est illa: igitur omnis homo est non sapiens. Haec autem non sequitur ex illa negatione. Falsum est enim hoc, scilicet quod sequitur ex illa responsione; sed inferendum est, igitur non omnis homo sapiens est. Et ratio utriusque est, quia haec particularis ultimo illata est opposita, idest contradictoria illi universali interrogatae quam respondens falsificavit; et ideo oportet quod sit vera. Contradictoriarum enim si una est falsa, reliqua est vera. Illa vero, scilicet universalis affirmativa infinita primo illata, est contraria illi eidem universali interrogatae. Non est autem opus quod si universalium altera sit falsa, quod reliqua sit vera. In promptu est autem causa huius diversitatis inter singulares et universales. In singularibus enim varius negationis situs non variat quantitatem enunciationis; in universalibus autem variat, ut patet. Ideo fit ut non sit eadem veritas negantium universalem in quarum altera praeponitur, in altera autem postponitur negatio, ut de se patet.

246. Deinde cum dicit: illae vero secundum infinita etc., solvit tertiam dubitationem, an infinita nomina vel verba sint negationes. Insurgit autem hoc dubium, quia dictum est quod aequipollent negativa et infinita. Et rursus dictum est nunc quod non refert in singularibus praeponere et postponere negationem: si enim infinitum nomen est negatio, tunc enunciatio, habens subiectum infinitum vel praedicatum, erit negativa et non affirmativa. Hanc dubitationem solvit per interpretationem, probando quod nec nomina nec verba infinita sint negationes, licet videantur.

Unde duo circa hoc facit:

primo, proponit solutionem dicens: illae vero, scilicet dictiones, contraiacentes: verbi gratia: non homo, et, homo non iustus et iustus. Vel sic: illae vero, scilicet dictiones, secundum infinita, idest secundum infinitorum naturam, iacentes contra nomina et verba (utpote quae removentes quidem nomina et verba significant, ut non homo et non iustus et non currit, quae opponuntur contra ly homo ly iustus et ly currit), illae, inquam, dictiones infinitae videbuntur prima facie esse quasi negationes sine nomine et verbo ex eo quod comparatae nominibus et verbis contra quae iacent, ea removent, sed non sunt secundum veritatem. Dixit sine nomine et verbo quia nomen infinitum, nominis natura caret, et verbum infinitum verbi natura non possidet. Dixit quasi, quia nec nomen infinitum a nominis ratione, nec verbum infinitum a verbi proprietate omnino semota sunt. Unde, si negationes apparent, videbuntur sine nomine et verbo non omnino sed quasi.

Deinde probat distinctiones infinitas non esse negationes tali ratione. Semper est necesse negationem esse veram vel falsam, quia negatio est enunciatio alicuius ab aliquo; nomen autem infinitum non dicit verum vel falsum; igitur dictio infinita non est negatio. Minorem declarat, quia qui dixit, non homo, nihil magis de homine dixit quam qui dixit, homo. Et quoad significatum quidem clarissimum est: non homo, namque, nihil addit supra hominem, imo removet hominem. Quoad veritatis vero vel falsitatis conceptum, nihil magis profuit qui dixit, non homo, quam qui dixit, homo, si aliquid aliud non addatur, imo minus verus vel falsus fuit, idest magis remotus a veritate et falsitate, qui dixit, non homo, quam qui dixit, homo: quia tam veritas quam falsitas in compositione consistit; compositioni autem vicinior est dictio finita, quae aliquid ponit, quam dictio infinita, quae nec ponit, nec componit, idest nec positionem nec compositionem importat.

247. Deinde cum dicit: significat autem etc., respondet quartae dubitationi, quomodo scilicet intelligatur illud verbum supradictum de enunciationibus habentibus subiectum infinitum: hae autem extra illas, ipsae secundum se erunt. Et ait quod intelligitur quantum ad significati consequentiam, et non solum quantum ad ipsas enunciationes formaliter. Unde duas habentes subiectum infinitum, universalem scilicet affirmativam et universalem negativam adducens, ait quod neutra earum significat idem alicui illarum, scilicet habentium subiectum finitum. Haec enim universalis affirmativa, omnis non homo est iustus, nulli habenti subiectum finitum significat idem: non enim significat idem quod ista, omnis homo est iustus; neque quod ista, omnis homo est non iustus. Similiter opposita negatio et universalis negativa habens subiectum infinitum, quae est contrarie opposita supradictae, scilicet omnis non homo non est iustus, nulli illarum de subiecto finito significat idem. Et hoc clarum est ex diversitate subiecti in istis et in illis.

248. Deinde cum dicit: illa vero quae est etc., respondet quintae quaestioni, an scilicet inter enunciationes de subiecto infinito sit aliqua consequentia. Oritur autem dubitatio haec ex eo, quod superius est inter eas ad invicem assignata consequentia. Ait ergo quod etiam inter istas est consequentia. Nam universalis affirmativa de subiecto, et praedicato infinitis et universalis negativa de subiecto infinito, praedicato vero finito, aequipollent. Ista namque, omnis non homo est non iustus, idem significat illi, nullus non homo est iustus. Idem autem est iudicium de particularibus indefinitis et singularibus similibus supradictis. Cuiuscunque enim quantitatis sint, semper affirmativa de utroque extremo infinita et negativa subiecti quidem infiniti, praedicati autem finiti, aequipollent, ut facile potes exemplis videre. Unde Aristoteles universales exprimens, caeteras ex illis intelligi voluit.

249. Deinde cum dicit: transposita vero nomina etc., solvit sextam dubitationem, an propter nominum vel verborum transpositionem varietur enunciationis significatio. Oritur autem haec quaestio ex eo, quod docuit transpositionem negationis variare enunciationis significationem. Aliud enim dixit significare, omnis homo non est iustus, et aliud, non omnis homo est iustus. Ex hoc, inquam, dubitatur, an similiter contingat circa nominum transpositionem, quod ipsa transposita enunciationem varient, sicut negatio transposita.

Et circa hoc duo facit:

primo, ponit solutionem dicens, quod transposita nomina et verba idem significant: verbi gratia, idem significat, est albus homo, et, est homo albus, ubi est transpositio nominum. Similiter transposita verba idem significant, ut, est albus homo, et, homo albus est.

250. Deinde cum dicit: nam si hoc non est etc., probat praedictam solutionem ex numero negationum contradictoriarum ducendo ad impossibile, tali ratione. Si hoc non est, idest si nomina transposita diversificant enunciationem, eiusdem affirmationis erunt duae negationes; sed ostensum est in I libro, quod una tantum est negatio unius affirmationis; ergo a destructione consequentis ad destructionem antecedentis transposita nomina non variant enunciationem. Ad probationis autem consequentiae claritatem formetur figura, ubi ex uno latere locentur ambae suprapositae affirmationes, transpositis nominibus; et ex altero contraponantur duae negativae, similes illis quoad terminos et eorum positiones. Deinde, aliquantulo interiecto spatio, sub affirmativis ponatur affirmatio infiniti subiecti, et sub negativis illius negatio. Et notetur contradictio inter primam affirmationem et duas negationes primas, et inter secundam affirmationem et omnes tres negationes, ita tamen quod inter ipsam et infimam negationem notetur contradictio non vera, sed imaginaria. Notetur quoque contradictio inter tertiam affirmationem et tertiam negationem inter se. Hoc modo: (Figura).

His ita dispositis, probat consequentiam Aristoteles sic. Illius affirmationis, est albus homo, negatio est, non est albus homo; illius autem secundae affirmationis, quae est, est homo albus, si ista affirmatio non est eadem illi supradictae affirmationi, scilicet, est albus homo, propter nominum transpositionem, negatio erit altera istarum, scilicet aut, non est non homo albus, aut, non est homo albus. Sed utraque habet affirmationem oppositam alia ab illa assignatam, scilicet, est homo albus. Nam altera quidem dictarum negationum, scilicet, non est non homo albus, negatio est illius quae dicit, est non homo albus; alia vero, scilicet, non est homo albus, negatio est eius affirmationis, quae dicit, est albus homo, quae fuit prima affirmatio. Ergo quaecunque dictarum negationum afferatur contradictoria illi mediae, sequitur quod sint duae unius, idest quod unius negationis sint duae affirmationes, et quod unius affirmationis sint duae negationes: quod est impossibile. Et hoc, ut dictum est, sequitur stante hypothesi erronea, quod illae affirmationes sint propter nominum transpositionem diversae.

251. Adverte hic primo quod Aristoteles per illas duas negationes, non est non homo albus, et, non est homo albus, sub disiunctione sumptas ad inveniendam negationem illius affirmationis, est homo albus, caeteras intellexit, quasi diceret: aut negatio talis affirmationis acceptabitur illa quae est vere eius negatio, aut quaecunque extranea negatio ponetur; et quodlibet dicatur, semper, stante hypothesi, sequitur unius affirmationis esse plures negationes, unam veram quae est contradictoria suae comparis habentis nomina transposita, et alteram quam tu ut distinctam acceptas, vel falso imaginaris; et e contra multarum affirmationum esse unicam negationem, ut patet in opposita figura. Ex quacunque enim illarum quatuor incipias, duas sibi oppositas aspicis. Unde notanter concludit indeterminate: quare erunt duae unius.

252. Nota secundo quod Aristoteles contempsit probare quod contradictoria primae affirmationis sit contradictoria secundae, et similiter quod contradictoria secundae affirmationis sit contradictoria primae. Hoc enim accepit tamquam per se notum, ex eo quod non possunt simul esse verae neque simul falsae, ut manifeste patet praeposito sibi termino singulari. Non stant enim simul aliquo modo istae duae, Socrates est albus homo, Socrates non est homo albus. Nec turberis quod eas non singulares proposuit. Noverat enim supra dictum esse in primo quae affirmatio et negatio sint contradictoriae et quae non, et ideo non fuit sollicitus de exemplorum claritate. Liquet ergo ex eo quod negationes affirmationum de nominibus transpositis non sunt diversae quod nec ipsae affirmationes sunt diversae et sic nomina et verba transposita idem significant.

253. Occurrit autem dubium circa hoc, quia non videtur verum quod nominibus transpositis eadem sit affirmatio. Non enim valet: omnis homo est animal; ergo omne animal est homo. Similiter, transposito verbo, non valet: homo est animal rationale; ergo homo animal rationale est, de secundo adiacente. Licet enim nugatio committatur, tamen non sequitur primam.

Ad hoc est dicendum quod sicut in rebus naturalibus est duplex transmutatio, scilicet localis, scilicet de loco ad locum, et formalis de forma ad formam; ita in enunciationibus est duplex transmutatio, situalis scilicet, quando terminus praepositus postponitur, et e converso, et formalis, quando terminus, qui erat praedicatum efficitur subiectum, et e converso vel quomodolibet, simpliciter et cetera. Et sicut quandoque fit in naturalibus transmutatio pure localis, puta quando res transfertur de loco ad locum, nulla alia variatione facta; quandoque autem fit transmutatio secundum locum, non pura sed cum variatione formali, sicut quando transit de loco frigido ad locum calidum: ita in enunciationibus quandoque fit transmutatio pure situalis, quando scilicet nomen vel verbum solo situ vocali variatur; quandoque autem fit transmutatio situalis et formalis simul, sicut contingit cum praedicatum fit subiectum, vel cum verbum tertium adiacens fit secundum. Et quoniam hic intendit Aristoteles de transmutatione nominum et verborum pure situali, ut transpositionis vocabulum praesefert, ideo dixit quod transposita nomina et verba idem significant, insinuare volens quod, si nihil aliud praeter transpositionem nominis vel verbi accidat in enunciatione, eadem manet oratio. Unde patet responsio ad instantias. Manifestum est namque quod in utraque non sola transpositio fit, sed transmutatio de subiecto in praedicatum, vel de tertio adiacente in secundum. Et per hoc patet responsio ad similia.

At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare, vel negare, si non sit unum aliquid quod ex pluribus significatur, non est affirmatio neque negatio una. Dico autem unum, non si unum nomen positum sit, non sit autem unum aliquid ex illis, ut homo est fortasse et animal et bipes et mansuetum, sed ex his unum fit, ex albo autem et homine et ambulare, non est unum; quare nec si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affirmatio una: sed vox quidem una, affirmationes vero multae, nec si de uno ista, sed similiter plures.

Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio vel propositionis vel alterius partis contradictionis, propositio vero unius contradictionis est pars, non erit una responsio ad haec. Neque enim interrogatio una, nec si sit vera.

Dictum est autem de his in Topicis. Simul autem manifestum est, quod nec hoc ipsum, quid est, dialectica interrogatio est. Oportet enim datum esse ex interrogatione eligere, utram velit contradictionis partem enunciare: sed oportet interrogantem determinare utrum hoc sit homo, an non hoc.

254. Postquam Aristoteles determinavit diversitatem enunciationis unius provenientem ex additione negationis infinitatis, hic intendit determinare quid accidat enunciationi ex hoc quod additur aliquid subiecto vel praedicato tollens eius unitatem.

Et circa hoc duo facit:

quia primo, determinat diversitatem earum;

secundo, consequentias earum; ibi: quoniam vero haec quidem et cetera.

Circa primum duo facit:

primo, ponit earum diversitatem;

secundo, probat omnes enunciationes esse plures; ibi: si ergo dialectica et cetera.

Dicit ergo quoad primum, resumendo quod in primo dictum fuerat, quod affirmare vel negare unum de pluribus, vel plura de uno, si ex illis pluribus non fit unum, non est enunciatio una affirmativa vel negativa. Et declarando quomodo intelligatur unum debere esse subiectum aut praedicatum, subdit quod unum dico non si nomen unum impositum sit, idest ex unitate nominis, sed ex unitate significati. Cum enim plura conveniunt in uno nomine, ita quod ex eis non fiat unum illius nominis significatum, tunc solum vocis unitas est. Cum autem unum nomen pluribus impositum est, sive partibus subiectivis, sive integralibus, ut eadem significatione concludat, tunc et vocis et significati unitas est, et enunciationis unitas non impeditur.

255. Secundum quod subiungit: ut homo est fortasse animal et mansuetum et bipes obscuritate non caret. Potest enim intelligi ut sit exemplum ab opposito, quasi diceret: unum dico non ex unitate nominis impositi pluribus ex quibus non fit tale unum, quemadmodum homo est unum quoddam ex animali et mansueto et bipede, partibus suae definitionis. Et ne quis crederet quod hae essent verae definitionis nominis partes, interposuit, fortasse.

Porphyrius autem, Boethio referente et approbante, separat has textus particulas, dicens quod Aristoteles hucusque declaravit enunciationem illam esse plures, in qua plura subiicerentur uni, vel de uno praedicarentur plura, ex quibus non fit unum. In istis autem verbis: ut homo est fortasse etc., intendit declarare enunciationem aliquam esse plures, in qua plura ex quibus fit unum subiiciuntur vel praedicantur; sicut cum dicitur, homo est animal et mansuetum et bipes, copula interiecta, vel morula, ut oratores faciunt. Ideo autem addidisse aiunt, fortasse, ut insinuaret hoc contingere posse, necessarium autem non esse.

256. Possumus in eamdem Porphyrii, Boethii et Alberti sententiam incidentes subtilius textum introducere, ut quatuor hic faciat.

Et primo quidem, resumit quae sit enunciatio in communi dicens quod enunciatio plures est, in qua unum de pluribus, vel plura de uno enunciantur. Si tamen ex illis pluribus non fit unum, ut in primo dictum et expositum fuit.

Deinde dilucidat illum terminum de uno, sive unum, dicens: dico autem unum, idest, unum nomen voco, non propter unitatem vocis, sed significationis, ut supra dictum est.

Deinde tertio, dividendo declarat, et declarando dividit, quot modis contingit unum nomen imponi pluribus ex quibus non fit unum, ut ex hoc diversitatem enunciationis multiplicis insinuet.

Et ponit duos modos,

quorum prior est, quando unum nomen imponitur pluribus ex quibus fit unum, non tamen in quantum ex eis fit unum. Tunc enim, licet materialiter et per accidens loquendo nomen imponatur pluribus ex quibus fit unum, formaliter tamen et per se loquendo nomen unum imponitur pluribus, ex quibus non fit unum: quia imponitur eis non in quantum ex eis est unum, ut fortasse est hoc nomen, homo, impositum ad significandum animal et mansuetum et bipes, idest, partes suae definitionis, non in quantum adunantur in unam hominis naturam per modum actus et potentiae, sed ut distinctae sint inter se actualitates. Et insinuavit quod accipit partes definitionis ut distinctas per illam coniunctionem, et per illud quoque adversative additum: sed si ex his unum fit, quasi diceret, cum hoc tamen stat quod ex eis unum fit. Addidit autem, fortasse, quia hoc nomen, homo, non est impositum ad significandum partes sui definitivas, ut distinctae sunt. Sed si impositum esset aut imponeretur, esset unum nomen pluribus impositum ex quibus non fit unum.

Et quia idem iudicium est de tali nomine, et illis pluribus; ideo similiter illae plures partes definitivae possunt dupliciter accipi.

Uno modo, per modum actualis et possibilis, et sic unum faciunt; et sic formaliter loquendo vocantur plura, ex quibus fit unum, et pronunciandae sunt continuata oratione, et faciunt enunciationem unam dicendo, animal rationale mortale currit. Est enim ista una sicut et ista, homo currit.

Alio modo, accipiuntur praedictae definitionis partes ut distinctae sunt inter se actualitates, et sic non faciunt unum: ex duobus enim actibus ut sic, non fit unum, ut dicitur VII metaphysicae; et sic faciunt enunciationes plures et pronunciandae sunt vel cum pausa, vel coniunctione interposita, dicendo, homo est animal et mansuetum et bipes; sive, homo est animal, mansuetum, bipes, rhetorico more. Quaelibet enim istarum est enunciatio multiplex. Et similiter ista, Socrates est homo, si homo est impositum ad illa, ut distinctae actualitates sunt, significandum.

Secundus autem modus, quo unum nomen impositum est pluribus ex quibus non fit unum, subiungitur, cum dicit: ex albo autem et homine et ambulante etc., idest, alio modo hoc fit, quando unum nomen imponitur pluribus, ex quibus non potest fieri unum, qualia sunt: homo, album, et ambulans. Cum enim ex his nullo modo possit fieri aliqua una natura, sicut poterat fieri ex partibus definitivis, clare liquet quod nomen aliquod si eis imponeretur, esset nomen non unum significans, ut in primo dictum fuit de hoc nomine, tunica, imposito homini et equo.

257. Habemus ergo enunciationis pluris seu multiplicis duos modos, quorum, quia uterque fit dupliciter, efficiuntur quatuor modi.

Primus est, quando subiicitur vel praedicatur unum nomen impositum pluribus, ex quibus fit unum, non in quantum sunt unum;

secundus est, quando ipsa plura ex quibus fit unum, in quantum sunt distinctae actualitates, subiiciuntur vel praedicantur;

tertius est, quando ibi est unum nomen impositum pluribus ex quibus non fit unum;

quartus est, quando ista plura ex quibus non fit unum, subiiciuntur vel praedicantur.

Et notato quod cum enunciatio secundum membra divisionis illius, qua divisa est, in unam et plures, quadrupliciter variari possit, scilicet cum unum de uno praedicatur, vel unum de pluribus, vel plura de uno, vel plura de pluribus; postremum sub silentio praeterivit, quia vel eius pluralitas de se clara est, vel quia, ut inquit Albertus, non intendebat nisi de enunciatione, quae aliquo modo una est, tractare.

Demum concludit totam sententiam, dicens: quare nec si aliquis affirmet unum de his pluribus, erit affirmatio una secundum rem: sed vocaliter quidem erit una, significative autem non una, sed multae fient affirmationes. Nec si e converso de uno ista plura affirmabuntur, fiet affirmatio una. Ista namque, homo est albus, ambulans et musicus, importat tres affirmationes, scilicet, homo est albus et est ambulans et est musicus, ut patet ex illius contradictione. Triplex enim negatio illi opponitur correspondens triplici affirmationi positae.

258. Deinde cum dicit: si ergo dialectica etc., probat a posteriori supradictas enunciationes esse plures.

Circa quod duo facit:

primo, ponit rationem ipsam ad hoc probandum per modum consequentiae;

deinde probat antecedens dictae consequentiae; ibi: dictum est autem de his et cetera.

Quoad primum talem rationem inducit. Si interrogatio dialectica est petitio responsionis, quae sit propositio vel altera pars contradictionis, nulli enunciationum supradictarum interrogative formatae erit responsio una; ergo nec ipsa interrogatio est una, sed plures. Cuius rationis primo ponit antecedens: si ergo et cetera.

Ad huius intelligendos terminos nota quod idem sonant enunciatio, interrogatio et responsio. Cum enim dicitur, caelum est animatum, in quantum enunciat praedicatum de subiecto, enunciatio vocatur; in quantum autem quaerendo proponitur, interrogatio; ut vero quaesito redditur, responsio appellatur. Idem ergo erit probare non esse responsionem unam, et interrogationem non esse unam, et enunciationem non esse unam.

Adverte secundo interrogationem esse duplicem.

Quaedam enim est utram partem contradictionis eligendam proponens; et haec vocatur dialectica, quia dialecticus habet viam ex probabilibus ad utramque contradictionis partem probandam.

Altera vero determinatam ad unum responsionem exoptat; et haec est interrogatio demonstrativa, eo quod demonstrator in unum determinate tendit.

Considera ulterius quod interrogationi dialecticae dupliciter responderi potest.

Uno modo, consentiendo interrogationi, sive affirmative sive negative; ut si quis petat, caelum est animatum? Et respondeatur, est; vel, Deus non movetur? Et respondeatur, non: talis responsio vocatur propositio.

Alio modo, potest responderi interimendo; ut si quis petat, caelum est animatum? Et respondeatur, non; vel Deus non movetur? Et respondeatur, movetur: talis responsio vocatur contradictionis altera pars, eo quod affirmationi negatio redditur et negationi affirmatio.

Interrogatio ergo dialectica est petitio annuentis responsionis, quae est propositio, vel contradicentis, quae est altera pars contradictionis secundum supradictam Boethii expositionem.

259. Deinde subdit probationem consequentiae, cum ait: propositio vero unius contradictionis est et cetera. Ubi notandum est quod si responsio dialectica posset esse plures, non sequeretur quod responsio enunciationis multiplicis non posset esse dialectica; sed si responsio dialectica non potest esse nisi una enunciatio, tunc recte sequitur quod responsio enunciationis pluris, non est responsio dialectica, quae una est. Notandum etiam quod si enunciatio aliqua plurium contradictionum pars est, una non esse comprobatur: una enim uni tantum contradicit. Si autem unius solum contradictionis pars est, una est eadem ratione, quia scilicet unius affirmationis unica est negatio, et e converso. Probat ergo Aristoteles consequentiam ex eo quod propositio, idest responsio dialectica unius contradictionis est, idest una enunciatio est affirmativa vel negativa. Ex hoc enim, ut iam dictum est, sequitur quod nullius enunciationis multiplicis sit responsio dialectica, et consequenter nec una responsio sit. Nec praetereas quod cum propositionem, vel alteram partem contradictionis, responsionemque praeposuerit dialecticae interrogationis, de sola propositione subiunxit, quod est una; quod ideo fecit, quia illius alterius vocabulum ipsum unitatem praeferebat. Cum enim alteram contradictionis partem audis, unam affirmationem vel negationem statim intelligis. Adiunxit autem antecedenti ly ergo, vel insinuans hoc esse aliunde sumptum, ut postmodum in speciali explicabit, vel, permutato situ, notam consequentiae huius inter antecedens et consequens locandam, antecedenti praeposuit; sicut si diceretur, si ergo Socrates currit, movetur; pro eo quod dici deberet, si Socrates currit, ergo movetur. Sequitur deinde consequens: non erit una responsio ad hoc; et infert principalem conclusionem subdens, quod neque una erit interrogatio et cetera. Si enim responsio non potest esse una, nec interrogatio ipsa una erit.

260. Quod autem addidit: nec si sit vera, eiusmodi est. Posset aliquis credere, quod licet interrogationi pluri non possit dari responsio una, quando id de quo quaestio fit non potest de omnibus illis pluribus affirmari vel negari (ut cum quaeritur, canis est animal? Quia non potest vere de omnibus responderi, est, propter caeleste sidus, nec vere de omnibus responderi, non est, propter canem latrabilem, nulla possit dari responsio una); attamen quando id quod sub interrogatione cadit potest vere de omnibus affirmari aut negari, tunc potest dari responsio una; ut si quaeratur, canis est substantia? Quia potest vere de omnibus responderi, est, quia esse substantiam omnibus canibus convenit, unica responsio dari possit. Hanc erroneam existimationem removet dicens: nec si sit vera, idest, et dato quod responsio data enunciationi multiplici de omnibus verificetur, nihilominus non est una, quia unum non significat, nec unius contradictionis est pars, sed plures responsio illa habet contradictorias, ut de se patet.

261. Deinde cum dicit: dictum est autem de his in Topicis etc., probat antecedens dupliciter:

primo, auctoritate eorum quae dicta sunt in Topicis;

secundo, a signo.

Et circa hoc duo facit.

Primo, ponit ipsum signum, dicens: quod similiter etc., cum auctoritate topicorum, manifestum est, scilicet, antecedens assumptum, scilicet quod dialectica interrogatio est petitio responsionis affirmativae vel negativae. Quoniam nec ipsum quid est, idest ex eo quod nec ipsa quaestio quid est, est interrogatio dialectica: verbi gratia; si quis quaerat, quid est animal? Talis non quaerit dialectice.

Deinde subiungit probationem assumpti, scilicet quod ipsum quid est, non est quaestio dialectica; et intendit quod quia interrogatio dialectica optionem respondenti offerre debet, utram velit contradictionis partem, et ipsa quaestio quid est talem libertatem non proponit (quia cum dicimus, quid est animal? Respondentem ad definitionis assignationem coarctamus, quae non solum ad unum determinata est, sed etiam omni parte contradictionis caret, cum nec esse, nec non esse dicat); ideo ipsa quaestio quid est, non est dialectica interrogatio. Unde dicit: oportet enim ex data, idest ex proposita interrogatione dialectica, hunc respondentem eligere posse utram velit contradictionis partem, quam contradictionis utramque partem interrogantem oportet determinare, idest determinate proponere, hoc modo: utrum hoc animal sit homo an non: ubi evidenter apparet optionem respondenti offerri. Habes ergo pro signo cum quaestio dialectica petat responsionem propositionis, vel alterius contradictionis partem, elongationem quaestionis quid est a quaestionibus dialecticis.

Quoniam vero haec quidem praedicantur composita, ut unum omne praedicatum fiat eorum quae extra praedicantur, alia vero non; quae differentia est? De homine enim verum est dicere, et extra animal, et extra bipes; et haec ut unum: et, hominem, et, album; et haec ut unum. Sed non si citharoedus (coriarius) est et bonus, etiam citharoedus (coriarius) bonus.

Si enim quoniam utrumque, verum, esse oportet et simul utrumque multa inconvenientia erunt. De homine enim verum est et hominem , et album dicere; quare et omne. Rursus si album, et omne. Quare erit homo albus albus; et hoc in in iinitum. Et rursus musicus albus ambulans; et haec eadem frequenter implicita in infinitum. Amplius si Socrates, Socrates est, et homo; et Socrates Socrates homo; et si homo et bipes, erit homo homo bipes.

Quod igitur si quis simpliciter dicat complexiones fieri, plurima inconvenientia contingere manifestum est. Quemadmodum ponendum est nunc dicimus.

Eorum igitur quae praedicantur, et de quibus praedicari accidit quaecumque secundum accidens dicuntur, vel de eodem, vel alterum de altero, haec non erunt unum; ut, homo albus est et musicus; sed non est unum album et musicum; accidentia enim sunt utraque eidem. Nec, si album, musicum verum est dicere, tamen non erit musicum album unum aliquid: secundum accidens enim album musicum dicetur; quare non erit album musicum unum aliquid.

Quocirca nec citharoedus (coriarius) bonus simpliciter; sed animal bipes: non enim sunt secundum accidens.

Amplius nec quaecumque insunt in alio. Quare neque album frequenter dictum, neque homo homo animal est, vel bipes; insunt enim in homine animal et bipes.

262. Postquam declaravit diversitatem multiplicis enunciationis, intendit determinare de earum consequentiis.

Et circa hoc duo facit, secundum duas dubitationes quas solvit.

Secunda incipit; ibi: verum autem est dicere et cetera.

Circa primum tria facit:

primo, proponit quaestionem;

secundo, ostendit rationabilitatem quaestionis; ibi: si enim quoniam etc.;

tertio, solvit eam; ibi: eorum igitur et cetera.

Est ergo dubitatio prima: quare ex aliquibus divisim praedicatis de uno sequitur enunciatio, in qua illamet unita praedicantur de eodem, et ex aliquibus non. Unde haec diversitas oritur? Verbi gratia; ex istis, Socrates est animal et est bipes; sequitur, ergo Socrates est animal bipes; et similiter ex istis, Socrates est homo et est albus; sequitur, ergo Socrates est homo albus. Ex illis vero, Socrates est bonus, et est citharoedus; non sequitur, ergo est bonus citharoedus. Unde proponens quaestionem inquit: quoniam vero haec, scilicet praedicta, ita praedicantur composita, idest coniuncta, ut unum sit praedicamentum quae extra praedicantur, idest, ut ex eis extra praedicatis unite fiat praedicatio, alia vero praedicata non sunt talia, quae est inter differentia; unde talis innascitur diversitas? Et subdit exempla iam adducta, et ad propositum applicata: quorum primum continet praedicata ex quibus fit unum per se, scilicet, animal et bipes, genus et differentia; secundum autem praedicata ex quibus fit unum per accidens, scilicet, homo albus; tertium vero praedicata ex quibus neque unum per se neque unum per accidens inter se fieri sequitur; ut, citharoedus et bonus, ut declarabitur.

263. Deinde cum dicit: si enim quoniam etc., declarat veritatem diversitatis positae, ex qua rationabilis redditur quaestio: si namque inter praedicata non esset talis diversitas, irrationabilis esset dubitatio. Ostendit autem hoc ratione ducente ad inconveniens, nugationem scilicet. Et quia nugatio duobus modis committitur, scilicet explicite et implicite;

ideo primo deducit ad nugationem explicitam,

secundo ad implicitam; ibi: amplius, si Socrates et cetera.

Ait ergo quod si nulla est inter quaecumque praedicata differentia, sed de quolibet indifferenter censetur quod quia alterutrum separatum dicitur, quod utrumque coniunctim dicatur, multa inconvenientia sequentur. De aliquo enim homine, puta Socrate, verum est separatim dicere quod, homo est, et albus est; quare et omne, idest et coniunctim dicetur, Socrates est homo albus. Rursus et de eodem Socrate potest dici separatim quod, est homo albus, et quod, est albus; quare et omne, idest, igitur coniunctim dicetur, Socrates est homo albus albus: ubi manifesta est nugatio. Rursus si de eodem Socrate iterum dicas separatim quod, est homo albus albus, verum dices et congrue quod est albus, et secundum hoc, si iterum hoc repetes separatim, a veritate simili non discedes, et sic in infinitum sequetur, Socrates est homo albus, albus, albus in infinitum.

Simile quod ostenditur in alio exemplo. Si quis de Socrate dicat quod, est musicus, albus, ambulans, cum possit et separatim dicere quod, est musicus, et quod, est albus, et quod, est ambulans; sequetur, Socrates est musicus, albus, ambulans, musicus, albus, ambulans. Et quia pluries separatim, in eodem tamen tempore, enunciari potest, procedit nugatio sine fine.

Deinde deducit ad implicitam nugationem, dicens, cum de Socrate vere dici possit separatim quod, est homo, et quod, est bipes, si coniunctim inferre licet, sequetur quod, Socrates sit homo bipes. Ubi est implicita nugatio. Bipes enim circumloquens differentiam hominis actu et intellectu clauditur in hominis ratione. Unde ponendo loco hominis suam rationem (quod fieri licet, ut docet Aristoteles II topicorum), apparebit manifeste nugatio. Dicetur enim: Socrates est homo, idest, animal bipes, bipes.

Quoniam ergo plurima inconvenientia sequuntur si quis ponat complexiones, idest, adunationes praedicatorum fieri simpliciter, idest, absque diversitate aliqua, manifestum est ex dictis; quomodo autem faciendum est, nunc, idest, in sequentibus dicemus. Et nota quod iste textus non habetur uniformiter apud omnes quoad verba, sed quia sententia non discrepat, legat quicunque ut vult.

264. Deinde cum dicit: eorum igitur etc., solvit propositam quaestionem.

Et circa hoc duo facit:

primo, respondet instantiis in ipsa propositione quaestionis adductis;

secundo, satisfacit instantiis in probatione positis; ibi: amplius nec quaecumque et cetera.

Circa primum duo facit:

primo namque, declarat veritatem;

secundo, applicat ad propositas instantias; ibi: quocirca et cetera.

Determinat ergo dubitationem tali distinctione. Praedicatorum sive subiectorum plurium duo sunt genera: quaedam sunt per accidens, quaedam per se. Si per accidens, hoc dupliciter contingit, vel quia ambo dicuntur per accidens de uno tertio, vel quia alterum de altero mutuo per accidens praedicatur. Quando illa plura divisim praedicata sunt per accidens quovis modo, ex eis non sequitur coniunctim praedicatum; quando autem sunt per se, tum ex eis sequitur coniuncte praedicatum.

Unde continuando se ad praecedentia ait: eorum igitur quae praedicantur, et de quibus praedicantur, idest subiectorum, quaecumque dicuntur secundum accidens (et per hoc innuit oppositum membrum, scilicet per se), vel de eodem, idest accidentaliter concurrunt ad unius tertii denominationem, vel alterutrum de altero, idest accidentaliter mutuo se denominant (et per hoc ponit membra duplicis divisionis), haec, scilicet plura per accidens, non erunt unum, idest non inferent praedicationem coniunctam.

265. Et explanat utrumque horum exemplariter.

Et primo, primum, quando scilicet illa plura per accidens dicuntur de tertio, dicens: ut si homo albus est et musicus divisim. Sed non est idem, idest non sequitur adunatim, ergo homo est musicus albus. Utraque enim sunt accidentia eidem tertio.

Deinde explanat secundum, quando solum illa plura per accidens de se mutuo praedicantur, subdens: nec si album musicum verum est dicere, idest, et etiamsi de se invicem ista praedicantur per accidens ratione subiecti in quo uniuntur, ut dicatur, homo est albus, et est musicus, et album est musicum, non tamen sequitur quod album musicum unite praedicetur, dicendo, ergo homo est albus musicus. Et causam assignat, quia album dicitur de musico per accidens, et e converso.

266. Notandum est hic quod cum duo membra per accidens enumerasset, unico tamen exemplo utrumque membrum explanavit, ut insinuaret quod distinctio illa non erat in diversa praedicata per accidens, sed in eadem diversimode comparata; album enim et musicum, comparata ad hominem, sub primo cadunt membro; comparata autem inter se, sub secundo. Diversitatem ergo comparationis pluralitate membrorum, identitatem autem praedicatorum unitate exempli astruxit.

267. Advertendum est ulterius, ad evidentiam divisionis factae in littera, quod, secundum accidens, potest dupliciter accipi.

Uno modo, ut distinguitur contra perseitatem posterioristicam, et sic non sumitur hic: quoniam cum dicitur plura praedicata secundum accidens, aut ly secundum accidens determinaret coniunctionem inter se, et sic manifeste esset falsa regula; quoniam inter prima praedicata, animal bipes, seu, animal rationale, est praedicatio secundum accidens hoc modo (differentia enim in nullo modo perseitatis praedicatur de genere, et tamen Aristoteles in textu dicit ea non esse praedicata per accidens, et asserit quod est optima illatio, est animal et bipes, ergo est animal bipes); aut determinaret coniunctionem illarum ad subiectum, et sic etiam inveniretur falsitas in regula: bene namque dicitur, paries est coloratus, et est visibilis, et tamen coloratum visibile non per se inest parieti.

Alio modo, accipitur ly secundum accidens, ut distinguitur contra hoc quod dico, ratione sui, seu, non propter aliud, et sic idem sonat, quod, per aliud: et hoc modo accipitur hic. Quaecunque enim sunt talis naturae quod non ratione sui iunguntur, sed propter aliud, ab illatione coniuncta deficere necesse est, ex eo quod coniuncta illatio unum alteri substernit, et ratione sui ea adunata denotat ut potentiam et actum. Est ergo sensus divisionis, quod praedicatorum plurium, quaedam sunt per accidens, quaedam per se, idest, quaedam adunantur inter se ratione sui, quaedam propter aliud. Ea quae per se uniuntur inferunt coniunctum, ea autem quae propter aliud, nequaquam.

268. Deinde cum dicit: quocirca nec citharoedus etc., applicat declaratam veritatem ad partes quaestionis.

Et primo, ad secundam partem, quia scilicet non sequitur: est bonus et est citharoedus; ergo est bonus citharoedus, dicens: quocirca nec citharoedus bonus etc.;

secundo, ad aliam partem quaestionis, quare sequebatur: est animal et est bipes; ergo est animal bipes: et ait: sed animal bipes et cetera. Et subiungit huius ultimi dicti causam, quia, animal bipes, non sunt praedicata secundum accidens coniuncta inter se aut in tertio, sed per se.

Et per hoc explanavit alterum membrum primae divisionis, quod adhuc positum non fuerat explicite. Adverte quod Aristoteles, eamdem tenens sententiam de citharoedo et bono et musico et albo, conclusit quod album et musicum non inferunt coniunctum praedicatum; ideo nec citharoedus et bonus inferunt citharoedus bonus simpliciter, idest coniuncte.

Est autem ratio dicti, quia licet musica et albedo dissimiles sint bonitati et arti citharisticae in hoc, quod bonitas nata est denominare et subiectum tertium, puta hominem et ipsam artem citharisticam (propter quod falsitas manifeste cernitur, quando dicitur: est bonus et citharoedus; ergo bonus citharoedus), musica vero et albedo subiectum tertium natae sunt denominare tantum, et non se invicem (propter quod latentior est casus cum proceditur: est albus et est musicus; ergo est musicus albus), licet, inquam, in hoc sint dissimiles, et propter istam dissimilitudinem processus Aristotelis minus sufficiens videatur;

attamen similes sunt in hoc quod, si servetur identitas omnimoda praedicatorum quam servari oportet, si illamet divisa debent inferri coniunctim, sicut musica non denominat albedinem, neque contra, ita nec bonitas, de qua fit sermo, cum dicitur, homo est bonus, denominat artem citharisticam, neque e converso. Cum enim bonum sit aequivocum, licet a consilio, alia ratione dicitur de perfectione citharoedi, et alia de perfectione hominis. Quando namque dicimus, Socrates est bonus, intelligimus bonitatem moralem, quae est hominis bonitas simpliciter (analogum siquidem simpliciter positum sumitur pro potiori); cum autem infertur, citharoedus bonus, non bonitatem moris sed artis praedicas: unde terminorum identitas non salvatur; sufficienter igitur et subtiliter Aristoteles eamdem de utrisque protulit sententiam, quia eadem est haec, et ibi ratio et cetera.

269. Nec praetereundum est quod, cum tres consequentias adduxit quaestionem proponendo, scilicet; est animal et bipes; ergo est animal bipes: et, est homo et albus; ergo est homo albus: et, est citharoedus et bonus; ergo est homo albus: et, est citharoedus et bonus; ergo est bonus citharoedus; et duas primas posuerat esse bonas, tertiam vero non; huius diversitatis causam inquirere volens, cur solvendo quaestionem nullo modo meminerit secundae consequentiae, sed tantum primae et tertiae. Indiscussum namque reliquit an illa consequentia sit bona an mala.

Et ad hoc videtur mihi dicendum quod ex his paucis verbis etiam illius consequentiae naturam insinuavit. Profundioris enim sensus textus capax apparet cum dixit quod, non sunt unum album et musicum etc., ut scilicet non tantum indicet quod expositum est, sed etiam eius causam, ex qua natura secundae consequentiae elucescit. Causa namque quare album et musicum non inferunt coniunctam praedicationem est, quia in praedicatione coniuncta oportet alteram partem alteri supponi, ut potentiam actui, ad hoc ut ex eis fiat aliquo modo unum, et altera a reliqua denominetur (hoc enim vis coniunctae praedicationis requirit, ut supra diximus de partibus definitionis); album autem et musicum secundum se non faciunt unum per se, ut patet, neque unum per accidens. Licet enim ipsa ut adunantur in subiecto uno sint unum subiecto per accidens, tamen ipsamet quae adunantur in uno, tertio subiecto, non faciunt inter se unum per accidens:

tum quia neutrum informat alterum (quod requiritur ad unitatem per accidens aliquorum inter se, licet non in tertio);

tum quia non considerata subiecti unitate, quae est extra eorum rationes, nulla remanet inter ea unitatis causa.

Dicens ergo quod album et musicum non sunt unum, scilicet inter se, aliquo modo, causam expressit quare coniunctim non infertur ex eis praedicatum. Et quia oppositorum eadem est disciplina, insinuavit per illamet verba bonitatem illius consequentiae. Ex eo enim quod homo et albus se habent sicut potentia et actus (et ita albedo informet, denominet atque unum faciat cum homine ratione sui), sequitur quod ex divisis potest inferri coniuncta praedicatio; ut dicatur: est homo et albus; ergo est homo albus. Sicut per oppositum dicebatur quod ideo musicum et album non inferunt coniunctum praedicatum quia neutrum alterum informabat.

270. Nec obstat quod album faciat unum per accidens cum homine: non enim dictum est quod unitas per accidens aliquorum impedit ex diversis inferre coniunctum, sed quod unitas per accidens aliquorum ratione tertii tantum est illa quae impedit. Talia enim quae non sunt unum per accidens nisi ratione tertii, inter se nullam habent unitatem; et propterea non potest inferri coniunctum, ut dictum est, quod unitatem importat. Illa vero quae sunt unum per accidens ratione sui, seu inter se, ut, homo albus, cum coniuncta accipiuntur, unitate necessaria non carent, quia inter se unitatem habent. Notanter autem apposui ly tantum: quoniam si aliqua duo sunt unum per accidens, ratione tertii subiecti scilicet, sed non tantum ex hoc habent unitatem, sed etiam ratione sui, ex hoc quod alterum reliquum informat, ex istis divisis non prohibetur inferri coniunctum. Verbi gratia, optime dicitur: est quantum et est coloratum; ergo est quantum coloratum: quia color informat quantitatem.

271. Potes autem credere quod secunda illa consequentia, quam non explicite confirmavit Aristoteles respondendo, sit bona et ex eo quod ipse proponendo quaestionem asseruit bonam, et ex eo quod nulla instantia reperitur. Insinuavit autem et Aristoteles quod sola talis unitas impedit illationem coniunctam, quando dixit quaecumque secundum accidens dicuntur vel de eodem vel alterutrum de altero. Cum enim dixit, secundum accidens de eodem, unitatem eorum ex sola adunatione in tertio posuit (sola enim haec per accidens praedicantur de eodem, ut dictum est); cum autem addidit, vel alterutrum de altero, mutuam accidentalitatem ponens, ex nulla parte inter se unitatem reliquit. Utraque ergo per accidens adducta praedicata, in tertio scilicet vel alterutrum, quae impediant illationem coniunctam, nonnisi in tertio unitatem habent.

272. Deinde cum dicit: amplius nec etc., satisfacit instantiis in probatione adductis, et in illis in quibus explicita committebatur nugatio, et in illis in quibus implicita; et ait quod non solum inferre ex divisis coniunctum non licet quando praedicata illa sunt per accidens, sed nec etiam quaecunque insunt in alio: idest, sed nec hoc licet quando praedicata includunt se, ita quod unum includatur in significato formali alterius intrinsece, sive explicite, ut album in albo, sive implicite, ut animal et bipes in homine. Quare neque album frequenter dictum divisim infert coniunctum, neque homo divisim ab animali vel bipede enunciatum, animal bipes, coniunctum cum homine infert; ut dicatur, ergo Socrates est homo bipes, vel animal homo. Insunt enim in hominis ratione, animal et bipes actu et intellectu, licet implicite.

Stat ergo solutio quaestionis in hoc, quod unitas plurium per accidens in tertio tantum et nugatio, impediunt ex divisis inferri coniunctum; et consequenter, ubi neutrum horum invenitur, ex divisis licebit inferre coniunctum. Et hoc intellige quando divisae sunt simul verae de eodem et cetera.

Verum autem est dicere de aliquo et simpliciter; ut aliquem hominem hominem, aut aliquem album hominem, hohominem album: non autem semper.

Sed quando in adiecto aliquid quidem oppositorum insit, quod consequitur contradictio, non verum sed falsum est; ut, hominem mortuum, hominem dicere: quando autem non insit, verum est.

Aut quando insit quidem, semper non verum est: quando vero non insit, non semper verum est; ut, Homerus est aliquid, ut poeta: utrum igitur est, an ergo etiam est; non?

Secundum accidens enim praedicatur, est, de Homero; (quoniam est enim poeta), sed non secundum se praedicatur de Homero ipsum est.

Quare in quantiscumque praedicationibus neque contrarietas, [aliqua aut nulla oppositio] inest, si definitiones pro nominibus dicantur, et secundum se praedicantur et non secundum accidens, in his aliquid et simpliciter verum erit dicere.

Quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid: opinio enim eius non est, quoniam est, sed quoniam non est.

273. Postquam expedita est prima dubitatio, tractat secundam dubitationem.

Et circa hoc tria facit:

primo, movet ipsam quaestionem;

secundo, solvit eam; ibi: sed quando in adiecto etc.;

tertio, ex hoc excludit quemdam errorem; ibi: quod autem non est et cetera.

Est ergo quaestio: an ex enunciatione habente praedicatum coniunctum, liceat inferre enunciationes dividentes illud coniunctum; et est quaestio contraria superiori. Ibi enim quaesitum est an ex divisis inferatur coniunctum; hic autem quaeritur an ex coniuncto sequantur divisa. Unde movendo quaestionem dicit: verum autem aliquando est dicere de aliquo et simpliciter, idest divisim, quod scilicet prius dicebatur coniunctim, ut quemdam hominem album esse hominem, aut quoddam album hominem album esse, idest ut ex ista, Socrates est homo albus, sequitur divisim, ergo Socrates est homo, ergo Socrates est albus. Non autem semper, idest aliquando autem ex coniuncto non inferri potest divisim; non enim sequitur, Socrates est bonus citharoedus, ergo est bonus. Unde haec est differentia, quod quandoque licet et quandoque non. Et adverte quod notanter adduxit exemplum de homine albo, inferendo utramque partem divisim, ut insinuaret quod intentio quaestionis est investigare quando ex coniuncto potest utraque pars divisim inferri, et non quando altera tantum.

274. Deinde cum dicit: sed quando in adiecto etc., solvit quaestionem.

Et duo facit:

primo, respondet parti negativae quaestionis, quando scilicet non licet;

secundo, ibi: quare in quantiscumque etc., respondet parti affirmativae, quando scilicet licet.

Circa primum considerandum quod quia dupliciter contingit fieri praedicatum coniunctum, uno modo ex oppositis, alio modo ex non oppositis, ideo duo facit:

primo, ostendit quod numquam ex praedicato coniuncto ex oppositis possunt inferri eius partes divisim;

secundo, quod nec hoc licet universaliter in praedicato coniuncto ex non oppositis, ibi: vel etiam quando et cetera.

Ait ergo quod quando in termino adiecto inest aliquid de numero oppositorum, ad quae sequitur contradictio inter ipsos terminos, non verum est, scilicet inferre divisim, sed falsum. Verbi gratia cum dicitur, Caesar est homo mortuus, non sequitur, ergo est homo: quia ly mortuus, adiacens homini, oppositionem habet ad hominem, quam sequitur contradictio inter hominem et mortuum: si enim est homo, non est mortuus, quia non est corpus inanimatum; et si est mortuus, non est homo, quia mortuum est corpus inanimatum. Quando autem non inest, scilicet talis oppositio, verum est, scilicet inferre divisim. Ratio autem quare, quando est oppositio in adiecto, non sequitur illatio divisa est, quia alter terminus ex adiecti oppositione corrumpitur in ipsa enunciatione coniuncta. Corruptum autem seipsum absque corruptione non infert, quod illatio divisa sonaret.

275. Dubitatur hic primo circa id quod supponitur, quomodo possit vere dici, Caesar est homo mortuus, cum enunciatio non possit esse vera, in qua duo contradictoria simul de aliquo praedicantur. Hoc enim est primum principium. Homo autem et mortuus, ut in littera dicitur, contradictoriam oppositionem includunt, quia in homine includitur vita, in mortuo non vita.

Dubitatur secundo circa ipsam consequentiam, quam reprobat Aristoteles: videtur enim optima. Cum enim ex enunciatione praedicante duo contradictoria possit utrumque inferri (quia aequivalet copulativae), aut neutrum (quia destruit seipsam), et enunciatio supradicta terminos oppositos contradictorie praedicet, videtur sequi utraque pars, quia falsum est neutram sequi.

276. Ad hoc simul dicitur quod aliud est loqui de duobus terminis secundum se, et aliud de eis ut unum stat sub determinatione alterius.

Primo namque modo, homo et mortuus, contradictionem inter se habent, et impossibile est quod simul in eodem inveniantur.

Secundo autem modo, homo et mortuus, non opponuntur, quia homo transmutatus iam per determinationem corruptivam importatam in ly mortuus, non stat pro suo significato secundum se, sed secundum exigentiam termini additi, a quo suum significatum distractum est.

Ad utrumque autem insinuandum Aristoteles duo dixit, et quod habent oppositionem quam sequitur contradictio, attendens significata eorum secundum se, et quod etiam ex eis formatur una vera enunciatio cum dicitur, Socrates est homo mortuus, attendens coniunctionem eorum alterius corruptivam. Unde patet quid dicendum sit ad dubitationes. Ad utramque siquidem dicitur, quod non enunciantur duo contradictoria simul de eodem, sed terminus ut stat sub distractione, seu transmutatione alterius, cui secundum se esset contradictorius.

277. Dubitatur quoque circa id quod ait: inest aliquid oppositorum quae consequitur contradictio; superflue enim videtur addi illa particula, quae consequitur contradictio. Omnia enim opposita consequitur contradictio, ut patet discurrendo in singulis; pater enim est non filius, et album non nigrum, et videns non caecum et cetera. Et ad hoc dicendum est quod opposita possunt dupliciter accipi: uno modo formaliter, idest secundum sua significata; alio modo denominative, seu subiective. Verbi gratia, pater et filius possunt accipi pro paternitate et filiatione, et possunt accipi pro eo qui denominatur pater vel filius. Rursus cum omnis distinctio fiat oppositione aliqua, ut dicitur in X metaphysicae, supponatur omnino distincta esse opposita.

Dicendum ergo est quod, licet ad omnia opposita seu distincta contradictio sequatur inter se formaliter sumpta, non tamen ad omnia opposita sequitur contradictio inter ipsa denominative sumpta. Quamvis enim pater et filius mutuam sui negationem inferant inter se formaliter, quia paternitas est non filiatio, et filiatio est non paternitas; in relatione tamen ad denominatum, contradictionem non necessario inferunt. Non enim sequitur, Socrates est pater; ergo non est filius; nec e converso. Ut persuaderet igitur Aristoteles quod non quaecunque opposita colligata impediunt divisam illationem (quia non illa quae habent contradictionem annexam formaliter tantum, sed illa quae habent contradictionem et formaliter et secundum rem denominatam), addidit: quae consequitur contradictio, in tertio scilicet denominato. Et usus est satis congrue vocabulo, scilicet, consequitur: contradictio enim ista in tertio est quodammodo extra ipsa opposita.

278. Deinde cum dicit: vel etiam quando est etc., declarat quod ex non oppositis in tertio coniunctis secundum unum praedicatum, non universaliter possunt inferri partes divisim.

Et primo, hoc proponit quasi emendans quod immediate dixerat, subiungens: vel etiam quando est, scilicet oppositio inter terminos coniunctos, falsum est semper, scilicet inferre divisim; quasi diceret: dixi quod quando inest oppositio, non verum sed falsum est inferre divisim; quando autem non inest talis oppositio, verum est inferre divisim. Vel etiam ut melius dicatur, quod quando est oppositio, falsum est semper, quando autem non inest talis oppositio, non semper verum est. Et sic modificavit supradicta addendo ly semper, et, non semper. Et subdens exemplum quod non semper ex non oppositis sequatur divisio, ait: ut, Homerus est aliquid ut poeta; ergo etiam est? Non. Ex hoc coniuncto, est poeta, de Homero enunciato, altera pars, ergo Homerus est, non sequitur; et tamen clarum est quod istae duae partes colligatae, est et poeta, non habent oppositionem, ad quam sequitur contradictio. Igitur non semper ex non oppositis coniunctis illatio divisa tenet et cetera.

279. Deinde cum dicit: secundum accidens etc., probat hoc, quod modo dictum est, ex eo quod altera pars istius compositi, scilicet, est, in antecedente coniuncto praedicatur de Homero secundum accidens, idest ratione alterius, quoniam, scilicet poeta, praedicatur de Homero, et non praedicatur secundum se ly est de Homero; quod tamen infertur, cum concluditur: ergo Homerus est. Considerandum est hic quod ad solvendam illam conclusionem negativam, scilicet,- non semper ex non oppositis coniunctis infertur divisim,- sufficit unam instantiam suae oppositae universali affirmativae afferre.

Et hoc fecit Aristoteles adducendo illud genus enunciationum, in quo altera pars coniuncti est aliquid pertinens ad actum animae. Loquimur enim modo de Homero vivente in poematibus suis in mentibus hominum. In his siquidem enunciationibus partes coniunctae non sunt oppositae in tertio, et tamen non licet inferre utramque partem divisim. Committitur enim fallacia secundum quid ad simpliciter. Non enim valet, Caesar est laudatus, ergo est: et simile est de esse in effectu dependente in conservari. Quomodo autem intelligenda sit ratio ad hoc adducta ab Aristotele in sequenti particula dicetur.

280. Deinde cum dicit: quare in quantiscunque etc., respondet parti affirmativae quaestionis, quando scilicet ex coniunctis licet inferre divisim. Et ponit duas conditiones oppositas supradictis debere convenire in unum, ad hoc ut possit fieri talis consequentia; scilicet, quod nulla inter partes coniuncti oppositio sit, et quod secundum se praedicentur.

Unde dicit inferendo ex dictis: quare in quantiscunque praedicamentis, idest praedicatis ordine quodam adunatis, neque contrarietas aliqua, in cuius ratione ponitur contradictio in tertio (contraria enim sunt quae mutuo se ab eodem expellunt), aut universaliter nulla oppositio inest, ex qua scilicet sequatur contradictio in tertio, si definitiones pro nominibus sumantur.

Dixit hoc, quia licet in quibusdam non appareat oppositio, solis nominibus positis, sicut, homo mortuus, et in quibusdam appareat, ut, vivum mortuum; hoc tamen non obstante, si, positis nominum definitionibus loco nominum, oppositio appareat, inter opposita collocamus. Sicut, verbi gratia, homo mortuus, licet oppositionem non praeseferat, tamen si loco hominis et mortui eorum definitionibus utamur, videbitur contradictio. Dicemus enim corpus animatum rationale, corpus inanimatum irrationale. In quantiscunque, inquam, coniunctis nulla est oppositio, et secundum se, et non secundum accidens praedicantur, in his verum erit dicere et simpliciter, idest divisim quod fuerat coniunctim enunciatum.

281. Ad evidentiam secundae conditionis hic positae, nota quod ly secundum se potest dupliciter accipi:

uno modo positive, et sic dicit perseitatem primi, secundi, universaliter, quarti modi;

alio modo negative, et sic idem sonat quod non per aliud.

Rursus considerandum est quod cum Aristoteles dixit de praedicato coniuncto quod, secundum se praedicetur, ly secundum se potest ad tria referri,

scilicet, ad partes coniuncti inter se,

ad totum coniunctum respectu subiecti,

et ad partes coniuncti respectu subiecti.

Si ergo accipiatur ly secundum se positive, licet non falsus, extraneus tamen a mente Aristotelis reperitur sensus ad quodcunque illorum trium referatur. Licet enim valeat, est homo risibilis, ergo est homo et est risibilis, et, est animal rationale, ergo est animal et est rationale; tamen his oppositae inferunt similes consequentias. Dicimus enim, est albus musicus, ergo est musicus et est albus: ubi nulla est perseitas, sed est coniunctio per accidens, tam inter partes inter se, quam inter totum et subiectum, quam etiam inter partes et subiectum.

Liquet igitur quod non accipit Aristoteles ly secundum se positive, ex eo quod vana fuisset talis additio, quae ab oppositis non facit in hoc differentiam. Ad quid enim addidit, secundum se, et non, secundum accidens, si tam illae quae sunt secundum se, modo exposito, quam illae quae sunt secundum accidens ex coniuncto, inferunt divisum? Si vero accipiatur secundum se, negative, idest, non per aliud, et referatur ad partes coniuncti inter se, falsa invenitur regula. Nam non licet dicere, est bonus citharoedus; ergo est bonus et citharoedus; et tamen ars citharizandi et bonitas eius sine medio coniunguntur. Et similiter contingit, si referatur ad totum coniunctum respectu subiecti, ut in eodem exemplo apparet. Totum enim hoc, citharoedus bonus, non propter aliud convenit homini; et tamen non infert, ut dictum est, divisionem. Superest ergo ut ad partem coniuncti respectu subiecti referatur, et sit sensus: quando aliqua coniunctim praedicata, secundum se, idest, non per aliud, praedicantur, idest, quod utraque pars praedicatur de subiecto non propter alteram, sed propter seipsam et subiectum, tunc ex coniuncto infertur divisa praedicatio.

282. Et hoc modo exponunt Averroes et Boethius; et vera invenitur regula, ut inductive facile manifestari potest, et ratio ipsa suadet. Si enim partes alicuius coniuncti praedicati ita inhaerent subiecto quod neutra propter alteram insit, earum separatio nihil habet quod veritatem impediat divisarum. Est et verbis Aristotelis consonus sensus iste. Quoniam et per hoc distinguit inter enunciationes ex quibus coniunctum infert divisam praedicationem, et eas quibus haec non inest consequentia. Istae siquidem ultra habentes oppositiones in adiecto, sunt habentes praedicatum coniunctum, cuius una partium alterius est ita determinatio, quod nonnisi per illam subiectum respicit, sicut apparet in exemplo ab Aristotele adducto, Homerus est poeta. Est siquidem ibi non respicit Homerum ratione ipsius Homeri, sed praecise ratione poesis relictae; et ideo non licet inferre, ergo Homerus est. Et simile est in negativis. Si quis enim dicat, Socrates non est paries, non licet inferre, ergo Socrates non est, eadem ratione, quia esse non est negatum de Socrate, sed de pariete in Socrate.

283. Et per hoc patet qualiter sit intelligenda ratio in textu superiore adducta. Accipitur enim ibi, secundum se negative, modo hic exposito, et secundum accidens, idest propter aliud. In eadem ergo significatione est usus ly secundum accidens, solvendo hanc et praecedentem quaestionem: utrobique enim intellexit secundum accidens, idest, propter aliud, coniuncta, sed ad diversa retulit. Ibi namque ly secundum accidens determinabat coniunctionem duorum praedicatorum inter se; hic vero determinat partem coniuncti praedicati in ordine ad subiectum. Unde ibi, album et musicum, inter ea quae secundum accidens sunt, numerabantur; hic autem non.

284. Sed occurrit circa hanc expositionem dubitatio non parva. Si enim ideo non licet ex coniuncto inferre divisim, quia altera pars coniuncti non respicit subiectum propter se, sed propter alteram partem (ut dixit Aristoteles de ista enunciatione, Homerus est poeta), sequetur quod numquam a tertio adiacente ad secundum erit bona consequentia: quia in omni enunciatione de tertio adiacente, est respicit subiectum propter praedicatum et non propter se et cetera.

285. Ad huius difficultatis evidentiam, nota primo hanc distinctionem. Aliud est tractare regulam, quando ex tertio adiacente infertur secundum et quando non, et aliud quando ex coniuncto fit illatio divisa et quando non. Illa siquidem est extra propositum, istam autem venamur. Illa compatitur varietatem terminorum, ista non. Si namque unus terminorum, qui est altera pars coniuncti, secundum significationem seu suppositionem varietur in separatione, non infertur ex coniuncto praedicato illudmet divisim, sed aliud.

Nota secundo hanc propositionem: cum ex tertio adiacente infertur secundum, non servatur identitas terminorum. Liquet ista quoad illum terminum, est. Dictum siquidem fuit supra a sancto Thoma, quod aliud importat est secundum adiacens, et aliud est tertium adiacens. Illud namque importat actum essendi simpliciter, hoc autem habitudinem inhaerentiae vel identitatis praedicati ad subiectum. Fit ergo varietas unius termini cum ex tertio adiacente infertur secundum, et consequenter non fit illatio divisi ex coniuncto.

Unde praelucet responsio ad obiectionem, quod, licet ex tertio adiacente quandoque possit inferri secundum, numquam tamen ex tertio adiacente licet inferri secundum tamquam ex coniuncto divisum, quia inferri non potest divisim, cuius altera pars ipsa divisione perit. Negetur ergo consequentia obiectionis et ad probationem dicatur quod, optime concludit quod talis illatio est illicita infra limites illationum, quae ex coniuncto divisionem inducunt, de quibus hic Aristoteles loquitur.

286. Sed contra hoc instatur. Quia etiam tanquam ex coniuncto divisa fit illatio, Socrates est albus, ergo est, per locum a parte in modo ad suum totum, ubi non fit varietas terminorum. Et ad hoc dicitur quod licet homo albus sit pars in modo hominis (quia nihil minuit de hominis ratione albedo, sed ponit hominem simpliciter), tamen est album non est pars in modo ipsius est, eo quod pars in modo est universale cum conditione non minuente, ponente illud simpliciter. Clarum est autem quod album minuit rationem ipsius est, et non ponit ipsum simpliciter: contrahit enim ad esse secundum quid. Unde apud philosophos, cum fit aliquid album, non dicitur generari, sed generari secundum quid.

287. Sed instatur adhuc quia secundum hoc, dicendo, est animal, ergo est, fit illatio divisa per eumdem locum. Animal enim non minuit rationem ipsius est. Ad hoc est dicendum quod ly est, si dicat veritatem propositionis, manifeste peccatur a secundum quid ad simpliciter. Si autem dicat actum essendi, illatio est bona, sed non est de tertio, sed de secundo adiacente.

288. Potest ulterius dubitari circa principale: quia sequitur, est quantum coloratum, ergo est quantum, et, est coloratum; et tamen coloratum respicit subiectum mediante quantitate: ergo non videtur recta expositio supra adducta. Ad hoc et similia dicendum est quod coloratum non ita inest subiecto per quantitatem quod sit eius determinatio et ratione talis determinationis subiectum denominet, sicut bonitas artem citharisticam determinat; cum dicitur, est citharoedus bonus; sed potius subiectum ipsum primo coloratum denominatur, quantum vero secundario coloratum dicitur, licet color media quantitate suscipiatur. Unde notanter supra diximus, quod tunc altera pars coniuncti praedicatur per accidens, quando praecise denominat subiectum, quia denominat alteram partem. Quod nec in similibus instantiis invenitur.

289. Deinde cum dicit: quod autem non est etc., excludit quorumdam errorem qui, quod non est, esse tali syllogismo concludere satagebant: quod est, opinabile est. Quod non est, est opinabile. Ergo quod non est, est. Hunc siquidem processum elidit Aristoteles destruendo primam propositionem, quae partem coniuncti in subiecto divisim praedicat, ac si diceret: est opinabile, ergo est. Unde assumendo subiectum conclusionis illorum ait: quod autem non est; et addit medium eorum, quoniam opinabile est; et subdit maiorem extremitatem, non est verum dicere, esse aliquid. Et causam assignat, quia talis opinatio non propterea est, quia illud sit, sed potius quia non est.

His vero determinatis, considerandum est quemadmodum se se habent negationes et affirmationes ad se invicem, quae sunt de possibili esse et non possibili, et de contingenti, et de impossibili, et necessario; habent enim aliquas dubitationes.

Nam si eorum, quae complectuntur, illae sunt sibi invicem oppositae contradictiones, quaecumque secundum esse et non esse disponuntur, ut eius quae est, esse hominem, negatio est, non esse hominem, non autem ea quae est, esse non hominem: et eius, quae est, esse album hominem, ea quae est, non esse album hominem, sed non ea quae est, esse non album hominem (si enim de omni aut affirmatio aut negatio est, lignum erit verum dicere esse non album hominem): quod si hoc modo et in quibuscumque esse non additur, idem faciet quod pro esse dicitur; ut eius, quae est, homo ambulat, non haec, ambulat non homo, negatio erit, sed haec, non ambulat homo. Nihil enim differt dicere hominem ambulare, vel hominem ambulantem esse.

Quare si hoc modo ubique, et eius, quae est, possibile esse, negatio erit possibile non esse, sed non ea quae est, nonpossibile esse. Videtur autem idem posse et esse et non esse. Omne enim quod est possibile dividi, vel ambulare, et non ambulare, et non dividi possibile est. Ratio autem est, quoniam omne quod sic possibile est, non semper in actu est; quare inerit ipsi etiam negatio: potest enim et non ambulare quod est ambulativum, et non videri quod est visibile. At vero impossibile est de eodem oppositas veras esse affirmationes et negationes.

Non igitur eius quae est, possibile esse, negatio est haec, possibile non esse. Contingit autem ex his, aut idem affirmare et negare simul de eodem, aut non secundum esse vel non esse, quae opponuntur, fieri affirmationes et negationes. Si ergo illud impossibile est, hoc erit magis eligendum.

290. Postquam determinatum est de enunciationibus, quarum partibus aliud additur tam remanente quam variata unitate, hic intendit declarare quid accidat enunciationi, ex eo quod aliquid additur, non suis partibus, sed compositioni eius.

Et circa hoc duo facit:

primo, determinat de oppositione earum;

secundo, de consequentiis; ibi: consequentiae vero et cetera.

Circa primum duo facit:

primo, proponit quod intendit;

secundo, exequitur; ibi: nam si eorum et cetera.

Proponit ergo quod iam perspiciendum est, quomodo se habeant affirmationes et negationes enunciationum de possibili et non possibili et cetera. Et causam subdit: habent enim multas dubitationes speciales.

Sed antequam ulterius procedatur, quoniam de enunciationibus, quae modales vocantur, sermo inchoatur, praelibandum est esse quasdam modales enunciationes, et qui et quot sunt modi reddentes propositiones modales; et quid earum sit subiectum et quid praedicatum; et quid sit ipsa enunciatio modalis; quisque sit ordo earum ad praecedentes; et quae necessitas sit specialem faciendi tractatum de his.

291. Quia ergo possumus dupliciter de rebus loqui;

uno modo, componendo rem unam cum alia,

alio modo, compositionem factam declarando qualis sit,

insurgunt duo enunciationum genera;

quaedam scilicet enunciantes aliquid inesse vel non inesse alteri, et hae vocantur de inesse, de quibus superius habitus est sermo;

quaedam vero enunciantes modum compositionis praedicati cum subiecto, et hae vocantur modales, a principaliori parte sua, modo scilicet. Cum enim dicitur, Socratem currere est possibile, non enunciatur cursus de Socrate, sed qualis sit compositio cursus cum Socrate, scilicet possibilis. Signanter autem dixi modum compositionis, quoniam modus in enunciatione positus duplex est.

Quidam enim determinat verbum, vel ratione significati ipsius verbi ut Socrates currit velociter, vel ratione temporis consignificati, ut Socrates currit hodie;

quidam autem determinat compositionem ipsam praedicati cum subiecto; sicut cum dicitur, Socratem currere est possibile.

In illis namque determinatur qualis cursus insit Socrati, vel quando; in hac autem, qualis sit coniunctio cursus cum Socrate. Modi ergo non illi qui rem verbi, sed qui compositionem determinant, modales enunciationes reddunt, eo quod compositio veluti forma totius totam enunciationem continet.

292. Sunt autem huiusmodi modi quatuor proprie loquendo, scilicet possibile et impossibile, necessarium et contingens. Verum namque et falsum, licet supra compositionem cadant cum dicitur, Socratem currere est verum, vel hominem esse quadrupedem est falsum, attamen modificare proprie non videntur compositionem ipsam. Quia modificari proprie dicitur aliquid, quando redditur aliquale, non quando fit secundum suam substantiam. Compositio autem quando dicitur vera, non aliqualis proponitur, sed quod est: nihil enim aliud est dicere, Socratem currere est verum, quam quod compositio cursus cum Socrate est. Et similiter quando est falsa, nihil aliud dicitur, quam quod non est: nam nihil aliud est dicere, Socratem currere est falsum, quam quod compositio cursus cum Socrate non est. Quando vero compositio dicitur possibilis aut contingens, iam non ipsam esse, sed ipsam aliqualem esse dicimus: cum siquidem dicitur, Socratem currere est possibile, non substantificamus compositionem cursus cum Socrate, sed qualificamus, asserentes illam esse possibilem. Unde Aristoteles hic modos proponens, veri et falsi nullo modo meminit, licet infra verum et non verum inferat, propter causam ibi assignandam.

293. Et quia enunciatio modalis duas in se continet compositiones, alteram inter partes dicti, alteram inter dictum et modum, intelligendum est eam compositionem modificari, idest, quae est inter partes dicti, non eam quae est inter modum et dictum. Quod sic perpendi potest.

Huius enunciationis modalis, Socratem esse album est possibile, duae sunt partes; altera est, Socratem esse album, altera est, possibile. Prima dictum vocatur, eo quod est id quod dicitur per eius indicativam, scilicet, Socrates est albus: qui enim profert hanc, Socrates est albus, nihil aliud dicit nisi Socratem esse album: secunda vocatur modus, eo quod modi adiectio est. Prima compositionem quandam in se continet ex Socrate et albo; secunda pars primae opposita compositionem aliquam sonat ex dicti compositione et modo. Prima rursus pars, licet omnia habeat propria, subiectum scilicet, et praedicatum, copulam et compositionem, tota tamen subiectum est modalis enunciationis; secunda autem est praedicatum.

Dicti ergo compositio subiicitur et modificatur in enunciatione modali. Qui enim dicit, Socratem esse album est possibile, non significat qualis est coniunctio possibilitatis cum hoc dicto, Socratem esse album, sed insinuat qualis sit compositio partium dicti inter se, scilicet albi cum Socrate, scilicet quod est compositio possibilis. Non dicit igitur enunciatio modalis aliquid inesse, vel non inesse, sed dicti potius modum enunciat. Nec proprie componit secundum significatum, quia compositionis non est compositio, sed rerum compositioni modum apponit. Unde nihil aliud est enunciatio modalis, quam enunciatio dicti modificativa.

294. Nec propterea censenda est enunciatio plures modalis, quia omnia duplicata habeat: quoniam unum modum de unica compositione enunciat, licet illius compositionis plures sint partes. Plura enim illa ad dicti compositionem concurrentia, veluti plura ex quibus fit unum subiectum concurrunt, de quibus dictum est supra quod enunciationis unitatem non impediunt. Sicut nec cum dicitur, domus est alba, est enunciatio multiplex, licet domus ex multis consurgat partibus.

295. Merito autem est, post enunciationes de inesse, de modalibus tractandum, quia partes naturaliter sunt toto priores, et cognitio totius ex partium cognitione dependet; et specialis sermo de his est habendus, quia proprias habet difficultates. Notavit quoque Aristoteles in textu multa. Horum ordinem scilicet, cum dixit: his vero determinatis etc.; modos qui et quot sunt, cum eos expressit et inseruit; variationem eiusdem modi, per affirmationem et negationem, cum dixit: possibile et non possibile, contingens et non contingens; necessitatem cum addidit: habent enim multas dubitationes proprias et cetera.

296. Deinde cum dicit: nam si eorum etc., exequitur tractatum de oppositione modalium.

Et circa hoc duo facit:

primo, movendo quaestionem arguit ad partes;

secundo, determinat veritatem; ibi: contingit autem et cetera.

Est autem dubitatio: an in enunciationibus modalibus fiat contradictio negatione apposita ad verbum dicti, quod dicit rem; an non, sed potius negatione apposita ad modum qui qualificat.

Et primo, arguit ad partem affirmativam, quod scilicet addenda sit negatio ad verbum;

secundo, ad partem negativam, quod non apponenda sit negatio ipsi verbo; ibi: videtur autem et cetera.

297. Intendit ergo primo tale argumentum; si complexorum contradictiones attenduntur penes esse et non esse (ut patet inductive in enunciationibus substantivis de secundo adiacente et de tertio, et in adiectivis), contradictionesque omnium hoc modo sumendae sunt, contradictoria huius, possibile esse, erit, possibile non esse, et non illa, non possibile esse. Et consequenter apponenda est negatio verbo, ad sumendam oppositionem in modalibus. Patet consequentia, quia cum dicitur, possibile esse, et, possibile non esse, negatio cadit supra esse. Unde dicit: nam si eorum, quae complectuntur, idest complexorum, illae sibi invicem sunt oppositae contradictiones, quae secundum esse vel non esse disponuntur, idest in quarum una affirmatur esse, et in altera negatur.

298. Et subdit inductionem, inchoans a secundo adiacente: ut, eius enunciationis quae est, esse hominem, idest, homo est, negatio est, non esse hominem, ubi verbum negatur, idest, homo non est; et non est eius negatio ea quae est, esse non hominem, idest, non homo est: haec enim non est negativa, sed affirmativa de subiecto infinito, quae simul est vera cum illa prima, scilicet, homo est.

299. Deinde prosequitur inductionem in substantivis de tertio adiacente: ut, eius quae est, esse album hominem idest, ut illius enunciationis, homo est albus, negatio est, non esse album hominem, ubi verbum negatur, idest, homo non est albus; et non est negatio illius ea, quae est, esse non album hominem, idest, homo est non albus. Haec enim non est negativa, sed affirmativa de praedicato infinito.

Et quia istae duae affirmativae de praedicato finito et infinito non possunt de eodem verificari, propterea quia sunt de praedicatis oppositis, posset aliquis credere quod sint contradictoriae;

et ideo ad hunc errorem tollendum interponit rationem probantem quod hae duae non sunt contradictoriae. Est autem ratio talis. Contradictoriorum talis est natura quod de omnibus aut dictio, idest affirmatio aut negatio verificatur. Inter contradictoria siquidem nullum potest inveniri medium; sed hae duae enunciationes, scilicet, est homo albus, et, est homo non albus, sunt contradictoriae per se; ergo sunt talis naturae quod de omnibus altera verificatur. Et sic, cum de ligno sit falsum dicere, est homo albus, erit verum dicere de eo, scilicet ligno, esse non album hominem, idest, lignum est homo non albus. Quod est manifeste falsum: lignum enim neque est homo albus, neque est homo non albus. Restat ergo ex quo utraque est simul falsa de eodem, quod non sit inter eas contradictio. Sed contradictio fit quando negatio apponitur verbo.

300. Deinde prosequitur inductionem in enunciationibus adiectivi verbi, dicens: quod si hoc modo, scilicet supradicto, accipitur contradictio, et in quantiscunque enunciationibus esse non ponitur explicite, idem faciet quoad oppositionem sumendam, id quod pro esse dicitur (idest verbum adiectivum, quod locum ipsius esse tenet, pro quanto, propter eius veritatem in se inclusam, copulae officium facit), ut eius enunciationis quae est, homo ambulat, negatio est, non ea quae dicit, non homo ambulat (haec enim est affirmativa de subiecto infinito), sed negatio illius est, homo non ambulat; sicut et in illis de verbo substantivo, negatio verbo addenda erat. Nihil enim differt dicere verbo adiectivo, homo ambulat, vel substantivo, homo est ambulans.

301. Deinde ponit secundam partem inductionis dicens: et si hoc modo in omnibus sumenda est contradictio, scilicet, apponendo negationem ad esse, concluditur quod et eius enunciationis, quae dicit, possibile esse, negatio est, possibile non esse, et non illa quae dicit, non possibile esse. Patet conclusionis sequela: quia in illa, possibile non esse, negatio apponitur verbo; in ista autem non. Dixit autem in principio huius rationis: eorum quae complectuntur, idest complexorum, contradictiones fiunt secundum esse et non esse, ad differentiam incomplexorum quorum oppositio non fit negatione dicente non esse, sed ipsi incomplexo apposita, ut, homo, et, non homo, legit, et non legit.

302. Deinde cum dicit: videtur autem idem etc., arguit ad quaestionis partem negativam (scilicet quod ad sumendam contradictionem in modalibus non addenda est negatio verbo), tali ratione. Impossibile est duas contradictorias esse simul veras de eodem; sed supradictae, scilicet, possibile esse, et, possibile non esse, simul verificantur de eodem; ergo istae non sunt contradictoriae: igitur contradictio modalium non attenditur penes verbi negationem.

Huius rationis primo ponitur in littera minor cum sua probatione;

secundo maior;

tertio conclusio.

Minor quidem cum dicit: videtur autem idem possibile esse, et, non possibile esse. Sicut verbi gratia, omne quod est possibile dividi est etiam possibile non dividi, et quod est possibile ambulare est etiam possibile non ambulare. Ratio autem huius minoris est, quoniam omne quod sic possibile est (sicut, scilicet, est possibile ambulare et dividi), non semper actu est: non enim semper actualiter ambulat, qui ambulare potest; nec semper actu dividitur, quod dividi potest. Quare inerit etiam negatio possibilis, idest, ergo non solum possibilis est affirmatio, sed etiam negatio eiusdem.

Adverte quod quia possibile est multiplex, ut infra dicetur, ideo notanter Aristoteles addidit ly sic, assumens, quod sic possibile est, non semper actu est. Non enim de omni possibili verum est dicere quod non semper actu est, sed de aliquo, eo scilicet quod est sic possibile, quemadmodum ambulare et dividi.

Nota ulterius quod quia tale possibile habet duas conditiones, scilicet quod potest actu esse et quod non semper actu est, sequitur necessario quod de eo simul est verum dicere, possibile esse, et, non esse. Ex eo enim quod potest actu esse, sequitur quod sit possibile esse; ex eo vero quod non semper actu est, sequitur quod sit possibile non esse. Quod enim non semper est, potest non esse.

Bene ergo intulit Aristoteles ex his duobus: quare inerit etiam negatio possibilis et non solum affirmatio; potest igitur et non ambulare, quod est ambulabile, et non videri, quod est visibile.

Maior vero subiungitur, cum ait: at vero impossibile est de eodem veras esse contradictiones.

Infertur quoque ultimo conclusio: non est igitur ista (scilicet, possibile non esse) negatio illius, quae dicit, possibile esse: quia sunt simul verae de eodem.

Caveto autem ne ex isto textu putes possibile, ut est modus, debere semper accipi pro possibili ad utrumlibet: quoniam hoc infra declarabitur esse falsum; sed considera quod satis fuit intendenti declarare quod in modalibus non sumitur contradictio ex verbi negatione, afferre instantiam in una modali, quae continetur sub modalibus de possibili.

303. Deinde cum dicit: contingit autem unum ex his etc., determinat veritatem huius dubitationis. Et quia duo petebat, scilicet, an contradictio modalium ex negatione verbi fiat an non, et, an potius ex negatione modi; ideo primo, determinat veritatem primae petitionis, quod scilicet contradictio harum non fit negatione verbi;

secundo determinat veritatem secundae petitionis, quod scilicet fiat modalium contradictio ex negatione modi; ibi: est ergo negatio et cetera.

Dicit ergo quod propter supradictas rationes evenit unum ex his duobus,

quae conclusimus determinare, aut idem ipsum, idest, unum et idem dicere, idest affirmare et negare simul de eodem: idest, aut quod duo contradictoria simul verificantur de eodem, ut prima ratio conclusit;

aut affirmationes vel negationes modalium, quae opponuntur contradictorie, fieri non secundum esse vel non esse, idest, aut contradictio modalium non fiat ex negatione verbi, ut secunda ratio conclusit.

Si ergo illud est impossibile, scilicet quod duo contradictoria possunt simul esse vera de eodem, hoc, scilicet quod contradictio modalium non fiat secundum verbi negationem, erit magis eligendum. Impossibilia enim semper vitanda sunt.

Ex ipso autem modo loquendi innuit quod utrique earum aliquid obstat. Sed quia primo obstat impossibilitas quae acceptari non potest, secundo autem nihil aliud obstat nisi quod negatio supra enunciationis copulam cadere debet, si negativa fieri debet enunciatio, et hoc aliter fieri potest quam negando dicti verbum, ut infra declarabitur; ideo hoc secundum, scilicet quod contradictio modalium non fiat secundum negationem verbi, eligendum est: primum vero est omnino abiiciendum.

Est ergo negatio eius quae est, possibile esse, ea quae est non possibile esse. Eadem quoque ratio est et in eo quod est contingens esse: etenim negatio eius est, non contingens esse; et in aliis quoque simili modo, ut innecessario et impossibili.

Fiunt enim quemadmodum in illis, esse et non esse, appositiones, subiectae vero res, hoc quidem album, illud vero homo: eodem quoque modo hoc in loco, esse quidem et non esse, ut subiectum fit, posse vero et contingere appositiones sunt, determinantes (quemadmodum in illis esse et non esse) veritatem et falsitatem, similiter hae in eo quod est, esse possibile et esse non possibile.

Eius vero, quae est, possibile non esse, negatio est non ea quae est, non esse, sed ea quae est, non possibile; et eius quae est, possibile esse, non ea quae est, possibile non esse, sed ea quae est, non possibile esse. Quare et sequi sese invicem videbuntur, possibile esse et possibile non esse. Idem enim possibile esse et non esse. Non enim contradictiones sunt sibi invicem huiusmodi, possibile esse et possibile non esse; sed possibile esse et non possibile esse, nunquam simul sunt in eodem verae sunt:

opponuntur enim neque ea quae est, possibile non esse et non possibile non esse, nunquam simul in eodem verae sunt. Similiter autem et eius quae est, necessarium est, negatio non est quae est, necessarium non esse, sed ea quae est, non necessarium esse; eius vero quae est, necessarium non esse, ea quae est, non necessarium non esse.

Et eius quae est, impossibile esse, non ea quae est, impossibile non esse, sed haec, non impossibile esse; eius vero quae est, impossibile non esse, ea quae est, non impossibile non esse.

Universaliter vero, quemadmodum dictum est, esse quidam et non esse oportet ponere quemadmodum subiecta, negationem vero et affirmationem haec facientem, ad esse et non esse apponere. Et has oportet putare esse oppositas dictiones:

possibile, non possibile; contingens, non contingens; impossibile, non impossibile; necessarium, non necessarium; verum, non verum.

304. Determinat ubi ponenda sit negatio ad assumendam modalium contradictionem.

Et circa hoc quatuor facit:

primo, determinat veritatem summarie;

secundo, assignat determinatae veritatis rationem, quae dicitur rationi ad oppositum inductae; ibi: fiunt enim etc.;

tertio, explanat eamdem veritatem in omnibus modalibus; ibi: eius vero etc.;

quarto, universalem regulam concludit; ibi: universaliter vero et cetera.

Quia igitur negatio aut verbo aut modo apponenda est, et quod verbo non addenda est, declaratum est per locum a divisione; concludendo determinat: est ergo negatio eius quae est possibile esse, ea quae est non possibile esse, in qua negatur modus. Et eadem est ratio in enunciationibus de contingenti. Huius enim, quae est, contingens esse, negatio est, non contingens esse. Et in aliis, scilicet de necesse et impossibile idem est iudicium.

305. Deinde cum dicit: fiunt enim in illis appositiones etc., subdit huius veritatis rationem talem. Ad sumendam contradictionem inter aliquas enunciationes oportet ponere negationem super appositione, idest coniunctione praedicati cum subiecto; sed in modalibus appositiones sunt modi; ergo in modalibus negatio apponenda est modo, ut fiat contradictio. Huius rationis, maiore subintellecta, minor ponitur in littera per secundam similitudinem ad illas de inesse. Et dicitur quod quemadmodum in illis enunciationibus de inesse appositiones, idest praedicationes, sunt esse et non esse, idest verba significativa esse vel non esse (verbum enim semper est nota eorum quae de altero praedicantur), subiective vero appositionibus res sunt, quibus esse vel non esse apponitur, ut album, cum dicitur, album est, vel homo, cum dicitur, homo est; eodem modo hoc in loco in modalibus accidit: esse quidem subiectum fit, idest dictum significans esse vel non esse subiecti locum tenet; contingere vero et posse oppositiones, idest modi, praedicationes sunt. Et quemadmodum in illis de inesse penes esse et non esse veritatem vel falsitatem determinavimus, ita in istis modalibus penes modos. Hoc est enim quod subdit, determinantes, scilicet, fiunt ipsi modi veritatem, quemadmodum in illis esse et non esse, eam determinat.

306. Et sic patet responsio ad argumentum in oppositum primo adductum, concludens quod negatio verbo apponenda sit, sicut illis de inesse. Dicitur enim quod cum modalis enunciet modum de dicto sicut enunciatio de inesse, esse vel esse tale, puta esse album de subiecto, eumdem locum tenet modus hic, quem ibi verbum; et consequenter super idem proportionaliter cadit negatio hic et ibi. Eadem enim, ut dictum est, proportio est modi ad dictum, quae est verbi ad subiectum.

Rursus cum veritas et falsitas affirmationem et negationem sequantur, penes idem attendenda est affirmatio vel negatio enunciationis, et veritas vel falsitas eiusdem; sicut autem in enunciationibus de inesse veritas vel falsitas esse vel non esse consequitur, ita in modalibus modum. Illa namque modalis est vera quae sic modificat dictum sicut dicti compositio patitur, sicut illa de inesse est vera, quae sic significat esse sicut est. Est ergo negatio modo hic apponenda, sicut ibi verbo, cum sit eadem utriusque vis quoad veritatem et falsitatem enunciationis.

Adverte quod modos, appositiones, idest, praedicationes vocavit, sicut esse in illis de inesse, intelligens per modum totum praedicatum enunciationis modalis, puta, est possibile. In cuius signum modos ipsos verbaliter protulit dicens: contingere vero et posse appositiones sunt. Contingit enim et potest, totum praedicatum modalis continent.

307. Deinde cum dicit: eius vero quod est possibile est non esse etc., explanat determinatam veritatem in omnibus modalibus, scilicet de possibili, et necessario, et impossibili. Contingens convertitur cum possibili. Et quia quilibet modus facit duas modales affirmativas, alteram habentem dictum affirmatum, et alteram habentem dictum negatum; ideo explanat in singulis modis quae cuiusque affirmationis negatio sit.

Et primo in illis de possibili. Et quia primae affirmativae de possibili (quae scilicet habet dictum affirmatum) scilicet possibile esse, negatio assignata fuit, non possibile esse; ideo ad reliquam affirmativam de possibili transiens ait: eius vero, quae est possibile non esse (ubi dictum negatur) negatio est non possibile non esse. Et hoc consequenter probat per hoc quod contradictoria huius, possibile non esse, aut est, possibile esse, aut illa, quam diximus, scilicet, non possibile non esse. Sed illa, scilicet, possibile esse, non est eius contradictoria. Non enim sunt sibi invicem contradicentes, possibile esse, et, possibile non esse, quia possunt simul esse verae. Unde et sequi sese invicem putabuntur: quoniam, ut supra dictum fuit, idem est, possibile esse, et, non esse, et consequenter sicut ad, posse esse, sequitur, posse non esse, ita e contra ad, posse non esse, sequitur, posse esse; sed contradictoria illius, possibile esse, quae non potest simul esse vera est, non possibile esse: hae enim, ut dictum est, opponuntur. Remanet ergo quod huius negatio, possibile non esse, sit illa, non possibile non esse: hae namque simul nunquam sunt verae vel falsae.

Dixit quod possibile esse et non esse sequi se invicem putabuntur, et non dixit quod se invicem consequuntur: quia secundum veritatem universaliter non sequuntur se, sed particulariter tantum, ut infra dicetur; propter quod putabitur quod simpliciter se invicem sequantur.

Deinde declarat hoc idem in illis de necessario.

Et primo, in affirmativa habente dictum affirmatum, dicens: similiter eius quae est, necessarium esse, negatio non est ea, quae dicit necessarium non esse, ubi modus non negatur, sed ea quae est, non necessarium esse.

Deinde subdit de affirmativa de necessario habente dictum negatum, et ait: eius vero, quae est, necessarium non esse, negatio est ea, quae dicit, non necessarium non esse.

Deinde transit ad illas de impossibili, eumdem ordinem servans, et inquit: et eius, quae dicit, impossibile esse, negatio non est ea quae dicit, impossibile non esse, sed, non impossibile esse: ubi iam modus negatur. Alterius vero affirmativae, quae est, impossibile non esse, negatio est ea quae dicit non impossibile non esse. Et sic semper modo negatio addenda est.

308. Deinde cum dicit: universaliter vero etc., concludit regulam universalem dicens quod, quemadmodum dictum est, dicta importantia esse et non esse oportet ponere in modalibus ut subiecta, negationem vero et affirmationem hoc, idest contradictionis oppositionem, facientem, oportet apponere tantummodo ad suum eumdem modum, non ad diversos modos. Debet namque illemet modus negari, qui prius affirmabatur, si contradictio esse debet.

Et exemplariter explanans quomodo hoc fiat, subdit: et oportet putare has esse oppositas dictiones, idest affirmationes et negationes in modalibus, possibile et non possibile, contingens et non contingens. Item cum dixit negationem alio tantum modo ad modum apponi debere, non exclusit modi copulam, sed dictum. Hoc enim est singulare in modalibus quod eamdem oppositionem facit, negatio modo addita, et eius verbo. Contradictorie enim opponitur huic, possibile est esse, non solum illa, non possibile est esse, sed ista, possibile non est esse;

meminit autem modi potius, et propter hoc quod nunc diximus,

ut scilicet insinuaret quod negatio verbo modi postposita, modo autem praeposita, idem facit ac si modali verbo praeponeretur,

et quia, cum modo numquam caret modalis enunciatio, semper negatio supra modum poni potest. Non autem sic de eius verbo: verbo enim modi carere contingit modalem, ut cum dicitur, Socrates currit necessario; et ideo semper verbo negatio aptari potest.

Quod autem in fine addidit, verum et non verum, insinuat, praeter quatuor praedictos modos, alios inveniri, qui etiam compositionem enunciationis determinant, puta, verum et non verum, falsum et non falsum: quos tamen inter modos supra non posuit, quia, ut declaratum fuit, non proprie modificant.

Consequentiae vero secundum rationem fiunt cum ita ponuntur illam enim quae est, possibile esse, sequitur illa quae est, contingit esse, et haec illi convertitur, et, non impossibile esse et non necessarium esse; illam vero quae est, possibile non esse, et, contingens non esse, ea quae est, non necesse non esse, et, non impossibile non esse: illam autem quae est, non possibile esse, et, non contingens esse, ea quae est, necessarium non esse, et impossibile esse: illam vero quae est, non possibile non esse, et, non contingens non esse, ea quae est, necesse est esse, et, impossibile non esse. Consideretur autem ex subscriptione quemadmodum dicimus:

Possibile est esse, non possibile est esse.

Contingens est esse, non contingens est esse.

Non impossibile est esse, impossibile est esse.

Non necessarium est esse, necessarium est non esse.

Possibile est non esse, non possibile est non esse.

Contingens est non esse, non contingens est non esse.

Non impossibile est non esse, impossibile est non esse.

Non necessarium est non esse, necessarium est esse.

Hae igitur, impossibile, et, non impossibile, eam quae est, contingens, et possibile, et non contingens, et non possibile sequuntur quidem contradictorie, sed conversim. Eam enim quae est, possibile esse, negatio impossibilis sequitur, quae est, non impossibile esse: negationem vero affirmatio. Illam enim, non possibile esse, ea quae est, impossibile esse: affirmatio enim est, impossibile esse; non impossibile vero, negatio.

Necessarium autem quemadmodum se habeat, considerandum est. Manifestum est autem quod non eodem modo se habet, sed contrariae sequuntur, contradictoriae autem sunt extra.

Non enim est negatio eius, quae est, necesse non esse, ea quae est, non necesse esse: contingit enim veras esse utrasque in eodem: quod enim est necessarium non esse, non est necessarium esse.

Causa autem huius est, cur non sequitur necessarium caeteris similiter: quoniam contrarie, impossibile esse, necessario redditur idem valens. Nam quod impossibile esse, necesse hoc non quidem esse, sed potius non esse: quod vero impossibile non esse, hoc necessarium esse. Quare si illa similiter sequuntur possibile, et, non possibile: haec ex opposito: quoniam non significant idem necessarium et impossibile; sed (ut dictum est) conversim.

Aut certe impossibile est sic poni necessarii contradictiones. Nam quod necessarium est esse, possibile est esse: nam si non, negatio consequetur: necesse est enim aut affirmare, aut negare. Quare si non possibile est esse, impossibile est esse. Igitur impossibile est esse quod necesse est esse: quod est inconveniens. At vero illam quae est, possibile esse, non impossibile esse, sequitur: hanc vero, ea quae est, non necessarium est esse; quare contingit quod necessarium esse, non necessarium esse: quod est inconveniens.

At vero neque necessarium esse, sequitur eam quae est, possibile esse, neque ea quae est, necessarium non esse. Illi enim utraque contingit accidere: harum autem utralibet vera fuerit, non erunt illa vera: simul enim possibile esse, et, non esse. Si vero necesse esse, vel non esse, non erit possibile utrumque. Relinquitur ergo non necessarium non esse, sequi eam quae est, possibile est esse.

Haec enim vera est, et de necesse esse. Haec enim fit contradictio eius, quae sequitur illam quae est, non possibile esse: illam enim sequitur ea quae est, impossibile esse, et, necesse non esse, cuius negatio est, non necesse non esse.

Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum praedictum modum: et nihil impossibile contingit sic positis.

309. Postquam determinavit de oppositione modalium, hic determinare intendit de consequentiis earum.

Et circa hoc duo facit:

primo, tradit veritatem;

secundo, movet quandam dubitationem circa determinata; ibi: dubitabit autem et cetera.

Circa primum duo facit:

primo, ponit consequentias earum secundum opinionem aliorum;

secundo, examinando et corrigendo dictam opinionem, determinat veritatem; ibi: ergo impossibile et cetera.

310. Quoad primum considerandum est quod cum quilibet modus faciat duas affirmationes, ut dictum fuit, et duabus affirmationibus opponantur duae negationes, ut etiam dictum fuit in primo; secundum quemlibet modum fient quatuor enunciationes, duae scilicet affirmativae et duae negativae. Cum autem modi sint quatuor, efficientur sexdecim modales: quaternarius enim in seipsum ductus sexdecim constituit. Et quoniam apud omnes, quaelibet cuiusque modi, undecumque incipias, habet unam tantum cuiusque modi se consequentem, ideo ad assignandas consequentias modalium, singulas ex singulis modis accipere oportet et ad consequentiae ordinem inter se adunare.

311. Et hoc modo fecerunt antiqui, de quibus inquit Aristoteles: consequentiae vero fiunt secundum infrascriptum ordinem, antiquis ita ponentibus. Formaverunt enim quatuor ordines modalium, in quorum quolibet omnes quae se consequuntur collocaverunt. Ut autem confusio vitetur, vocetur, cum Averroe, de caetero, in quolibet modo, affirmativa de dicto, et modo, affirmativa simplex; affirmativa autem de modo et negativa de dicto, affirmativa declinata; negativa vero de modo et non dicto, negativa simplex; negativa autem de utroque, negativa declinata: ita quod modi affirmationem vel negationem simplicitas, dicti vero declinatio denominet.

Dixerunt ergo antiqui quod affirmationem simplicem de possibili, scilicet, possibile est esse, sequitur affirmativa simplex de contingenti, scilicet, contingens est esse (contingens enim convertitur cum possibili); et negativa simplex de impossibili, scilicet, non impossibile esse; et similiter negativa simplex de necessario, scilicet, non necesse est esse. Et hic est primus ordo modalium consequentium se.

In secundo autem dixerunt quod affirmativas declinatas de possibili et contingenti, scilicet, possibile non esse, et, contingens non esse, sequuntur negativae declinatae de necessario et impossibili, scilicet, non necessarium non esse, et, non impossibile non esse.

In tertio vero ordine dixerunt quod negativas simplices de possibili et contingenti, scilicet, non possibile esse, non contingens esse, sequuntur affirmativa declinata de necessario, scilicet, necesse non esse, et affirmativa simplex de impossibili, scilicet, impossibile esse.

In quarto demum ordine dixerunt quod negativas declinatas de possibili et contingenti, scilicet, non possibile non esse, et, non contingens non esse, sequuntur affirmativa simplex de necessario, scilicet, necesse esse, et affirmativa declinata de impossibili, scilicet, impossibile est non esse.

312. Consideretur autem ex subscriptione appositae figurae, quemadmodum dicimus, ut clarius elucescat depictum. Consequentiae enunciationum modalium secundum quatuor ordines ab antiquis positae et ordinatae. (Figura).

313. Deinde cum dicit: ergo impossibile et non impossibile etc., examinando dictam opinionem, determinat veritatem.

Et circa hoc duo facit:

quia primo examinat consequentias earum de impossibili;

secundo, illarum de necessario; ibi: necessarium autem et cetera.

Unde ex praemissa opinione concludens et approbans, dicit: ergo istae, scilicet, impossibile, et, non impossibile, sequuntur illas, scilicet, contingens et possibile, non contingens, et, non possibile, sequuntur, inquam, contradictorie, idest ita ut contradictoriae de impossibili contradictorias de possibili et contingenti consequantur, sed conversim, idest, sed non ita quod affirmatio affirmationem et negatio negationem sequatur, sed conversim, scilicet, quod affirmationem negatio et negationem affirmatio.

Et explanans hoc ait: illud enim quod est possibile esse, idest affirmationem possibilis negatio sequitur impossibilis, idest, non impossibile esse; negationem vero possibilis affirmatio sequitur impossibilis. Illud enim quod est, non possibile esse, sequitur ista, impossibile est esse; haec autem, scilicet, impossibile esse, affirmatio est; illa vero, scilicet, non possibile esse, negatio est: hic siquidem modus negatur; ibi, non.

Bene igitur dixerunt antiqui in quolibet ordine quoad consequentias illarum de impossibili, quia, ut in suprascripta figura apparet, semper ex affirmatione possibilis negationem impossibilis, et ex negatione possibilis affirmationem impossibilis inferunt.

314. Deinde cum dicit: necessarium autem etc., intendit examinando determinare consequentias de necessario.

Et circa hoc duo facit:

primo examinat dicta antiquorum;

secundo, determinat veritatem intentam; ibi: at vero neque necessarium et cetera.

Circa primum quatuor facit.

Primo, declarat quid bene et quid male dictum sit ab antiquis in hac re. Ubi attendendum est quod cum quatuor sint enunciationes de necessario, ut dictum est, differentes inter se secundum quantitatem et qualitatem, adeo ut unam integrent figuram oppositionis iuxta morem illarum de inesse; duae earum sunt contrariae inter se, duae autem illis contrariis contradictoriae, ut patet in hac figura. (Figura).

Quia ergo antiqui universales contrarias bene intulerunt ex aliis, contradictorias autem earum, scilicet particulares, male intulerunt; ideo dicit quod considerandum restat de his, quae sunt de necessario, qualiter se habeant in consequendo illas de possibili et non possibili. Manifestum est autem ex dicendis quod non eodem modo istae de necessario illas de possibili consequuntur, quo easdem sequuntur illae de impossibili. Nam omnes enunciationes de impossibili recte illatae sunt ab antiquis. Enunciationes autem de necessario non omnes recte inferuntur: sed duae earum, quae sunt contrariae, scilicet, necesse est esse, et, necesse est non esse, sequuntur, idest recta consequentia deducuntur ab antiquis, in tertio scilicet et quarto ordine; reliquae autem duae de necessario, scilicet, non necesse non esse, et, non necesse esse, quae sunt contradictoriae supradictis, sunt extra consequentias illarum, in secundo scilicet et primo ordine. Unde antiqui in tertio et quarto ordine omnia recte fecerunt; in primo autem et in secundo peccaverunt, non quoad omnia, sed quoad enunciationes de necessario tantum.

315. Secundo cum dicit: non enim est negatio eius etc., respondet cuidam tacitae obiectioni, qua defendi posset consequentia enunciationis de necessario in primo ordine ab antiquis facta. Est autem obiectio tacita talis. Non possibile esse, et, necesse non esse, convertibiliter se sequuntur in tertio ordine iam approbato; ergo, possibile esse, et, non necesse esse, invicem se sequi debent in primo ordine. Tenet consequentia: quia duorum convertibiliter se sequentium contradictoria mutuo se sequuntur; sed illae duae tertii ordinis convertibiliter se sequuntur, et istae duae primi ordinis sunt earum contradictoriae; ergo istae primi ordinis, scilicet, possibile esse, et, non necesse esse, mutuo se sequuntur.

Huic, inquam, obiectioni respondet Aristoteles hic interimendo minorem quoad hoc quod assumit, quod scilicet necessaria primi ordinis et necessaria tertii ordinis sunt contradictoriae. Unde dicit: non enim est negatio eius quod est, necesse non esse (quae erat in tertio ordine), illa quae dicit, non necesse est esse, quae sita erat in primo ordine. Et causam subdit, quia contingit utrasque simul esse veras in eodem; quod contradictoriis repugnat. Illud enim idem, quod est necessarium non esse, non est necessarium esse. Necessarium siquidem est hominem non esse lignum et non necessarium est hominem esse lignum. Adverte quod, ut infra patebit, istae duae de necessario, quas posuerunt antiqui in primo et tertio ordine, sunt subalternae (et ideo sunt simul verae), et deberent esse contradictoriae; et ideo erraverunt antiqui.

316. Boethius autem et Averroes non reprehensive legunt tam hanc, quam praecedentem textus particulam, sed narrative utramque simul iungentes. Narrare enim aiunt Aristotelem qualitatem suprascriptae figurae quoad consequentiam illarum de necessario, postquam narravit quo modo se habuerint illae de impossibili, et dicere quod secundum praescriptam figuram non eodem modo sequuntur illas de possibili illae de necessario, quo sequuntur illae de impossibili. Nam contradictorias de possibili contradictoriae de impossibili sequuntur, licet conversim; contradictoriae autem de necessario non dicuntur sequi illas contradictorias de possibili, sed potius eas sequi dicuntur contrariae de necessario: non inter se contrariae, sed hoc modo, quod affirmationem possibilis negatio de necessario sequi dicitur, negationem vero possibilis non affirmatio de necessario sequi ponitur, quae sit contradictoria illi negativae quae ponebatur sequi ad possibilem, sed talis affirmationis de necessario contrario. Et quod hoc ita fiat in illa figura ut dicimus, patet ex primo et tertio ordine, quorum capita sunt negatio et affirmatio possibilis, et extrema sunt, non necesse esse, et, necesse non esse. Hae siquidem non sunt contradictoriae. Non enim est negatio eius, quae est, necesse non esse, non necesse esse (quoniam contingit eas simul verificari de eodem), sed illa scilicet, necesse non esse, est contraria contradictoriae huius, scilicet, non necesse esse, quae est, necesse est esse.

Sed quia sequenti litterae magis consona est introductio nostra, quae etiam Alberto consentit, et extorte videtur ab aliis exponi ly contrariae, ideo prima, iudicio meo, acceptanda est expositio et ad antiquorum reprehensionem referendus est textus.

317. Tertio cum dicit: causa autem cur etc., manifestat id quod praemiserat, scilicet, quod non simili modo ad illas de possibili sequuntur illae de impossibili et illae de necessario. Antiquorum enim hoc peccatum fuit tam in primo quam in secundo ordine, et quod simili modo intulerunt illas de impossibili et necessario. In primo siquidem ordine, sicut posuerunt negativam simplicem de impossibili, ita posuerunt negativam simplicem de necessario, et similiter in secundo ordine utranque negativam declinatam locaverunt. Hoc ergo quare peccatum sit, et causa autem quare necessarium non sequitur possibile, similiter, idest, eodem modo cum caeteris, scilicet, de impossibili, est, quoniam impossibile redditur idem valens necessario, idest, aequivalet necessario, contrarie, idest, contrario modo sumptum, et non eodem modo. Nam si, hoc esse est impossibile, non inferemus, ergo hoc esse est necesse, sed, hoc non esse est necesse. Quia ergo impossibile et necesse mutuo se sequuntur, quando dicta eorum contrario modo sumuntur, et non quando dicta eorum simili modo sumuntur, sequitur quod non eodem modo ad possibile se habeant impossibile et necessarium, sed contrario modo. Nam ad id possibile quod sequitur dictum affirmatum de impossibili, sequitur dictum negatum de necessario; et e contrario. Quare autem hoc accidit infra dicetur. Erraverunt igitur antiqui quod similes enunciationes de impossibili et necessario in primo et in secundo ordine locaverunt.

318. Hinc apparet quod supra posita nostra expositio conformior est Aristoteli. Cum enim hunc textum induxerit ad manifestandum illa verba: manifestum est autem quoniam non eodem modo, etc., eo accipiendo sunt sensu illa verba, quo hic per causam manifestantur. Liquet autem quod hic redditur causa dissimilitudinis verae inter necessarias et impossibiles in consequendo possibiles, et non dissimilitudinis falso opinatae ab antiquis: quoniam ex vera causa nonnisi verum concluditur. Ergo reprehendendo antiquos, veram dissimilitudinem inter necessarias, et impossibiles in consequendo possibiles, quam non servaverunt illi, proposuisse tunc intelligendum est, et nunc eam manifestasse. Quod autem dissimilitudo illa, quam antiqui posuerunt inter necessarias et impossibiles, sit falso posita, ex infra dicendis patebit. Ostendetur enim quod contradictorias de possibili contradictoriae de necessario sequuntur conversim; et quod in hoc non differunt ab his quae sunt de impossibili, sed differunt in hoc quod modo diximus, quod possibilium et impossibilium se consequentium dictum est similiter, possibilium autem et necessariorum, se invicem consequentium dictum est contrarium, ut infra clara luce videbitur.

319. Quarto cum dicit: aut certe impossibile est etc., manifestat aliud quod proposuerat, scilicet, quod contradictoriae de necessario male situatae sint secundum consequentiam ab antiquis, qui contradictiones necessarii ita ordinaverunt. In primo ordine posuerunt contradictoriam negationem, necesse esse, idest, non necesse esse; et in secundo contradictoriam negationem, necesse non esse, idest, non necesse non esse.

Et probat hunc consequentiae modum esse malum in primo ordine. Cognita enim malitia primi, facile est secundi ordinis agnoscere defectum. Probat autem hoc tali ratione ducente ad impossibile. Ad necessarium esse sequitur possibile esse: aliter sequeretur non possibile esse, quod manifeste implicat; ad possibile esse sequitur non impossibile esse, ut patet; ad non impossibile esse, secundum antiquos, sequitur in primo ordine non necessarium esse; ergo de primo ad ultimum, ad necessarium esse sequitur non necessarium esse: quod est inconveniens, quia est manifesta implicatio contradictionis. Relinquitur ergo quod male dictum sit, quod non necessarium esse consequatur in primo ordine.

Ait ergo et certe impossibile est poni sic secundum consequentiam, ut antiqui posuerunt, necessarii contradictiones, idest illas duas enunciationes de necessario, quae sunt negationes contradictoriae aliarum duarum de necessario. Nam ad id quod est, necessarium esse, sequitur, possibile est esse: nam si non, idest quoniam si hanc negaveris consequentiam, negatio possibilis sequitur illam, scilicet, necesse esse. Necesse est enim de necessario aut dicere, idest affirmare possibile, aut negare possibile: de quolibet enim est affirmatio vel negatio vera. Quare si dicas quod, ad necesse esse, non sequitur, possibile esse, sed, non possibile est esse; cum haec aequivaleat illi quae dicit, impossibile est esse, relinquitur quod ad, necesse esse, sequitur, impossibile esse, et idem erit, necesse esse et impossibile esse: quod est inconveniens. Bona ergo erat prima illatio, scilicet, necesse est esse, ergo possibile est esse. Tunc ultra. Illud quod est, possibile esse, sequitur, non impossibile esse, ut patet in primo ordine. Ad hoc vero, scilicet, non impossibile esse, secundum antiquos eodem primo ordine, sequitur, non necesse est esse (quare contingit de primo ad ultimum); ad id quod est, necessarium esse, sequitur, non necessarium esse: quod est inconveniens, immo impossibile.

320. Dubitatur hic: quia in I priorum dicitur quod ad possibile sequitur non necessarium, hic autem dicitur oppositum. Ad hoc est dicendum quod possibile sumitur dupliciter.

Uno modo in communi, et sic est quoddam superius ad necessarium et contingens ad utrunque, sicut animal ad hominem et bovem; et sic ad possibile non sequitur non necessarium, sicut ad animal non sequitur non homo.

Alio modo sumitur possibile pro una parte possibilis in communi, idest pro possibili seu contingenti, scilicet ad utrunque, scilicet quod potest esse et non esse; et sic ad possibile sequitur non necessarium. Quod enim potest esse et non esse, non necessarium est esse, et similiter non necessarium est non esse.

Loquimur ergo hic de possibili in communi, ibi vero in speciali.

321. Deinde cum dicit: at vero neque necessarium etc., determinat veritatem intentam.

Et circa hoc duo facit:

primo, determinat quae enunciatio de necessario sequatur ad possibile;

secundo, ordinat consequentias omnium modalium; ibi: sequuntur enim et cetera.

Quoad primum, sicut duabus viis reprehendit antiquos, ita ex illis duobus motivis intentum probat. Et intendit quod, ad possibile esse, sequitur, non necesse non esse.

Primum motivum est per locum a divisione. Ad, possibile esse, non sequitur (ut probatum est), non necesse esse, at vero neque, necesse esse, neque, necesse non esse. Reliquum est ergo ut sequatur ad eam, non necesse non esse: non enim dantur plures enunciationes de necessario.

Huius communis divisionis primo proponit reliqua duo membra excludenda, dicens: at vero neque necessarium esse, neque necessarium non esse, sequitur ad possibile non esse;

secundo probat hoc sic. Nullum formale consequens minuit suum antecedens: tunc enim oppositum consequentis staret cum antecedente; sed utrumque horum, scilicet, necesse esse, et, necesse non esse, minuit possibile esse; ergo, et cetera. Unde, tacita maiore, ponit minoris probationem dicens: illi enim, scilicet, possibile esse, utraque, scilicet, esse et non esse, contingit accidere; horum autem, scilicet, necesse esse et necesse non esse, utrumlibet verum fuerit, non erunt illa duo, scilicet, esse et non esse, vera simul in potentia.

Et primum horum explanans ait: cum dico, possibile esse, simul est possibile esse et non esse.

Quoad secundum vero subdit. Si vero dicas, necesse esse vel necesse non esse, non remanet utrumque, scilicet, esse et non esse, possibile: si enim necesse est esse, possibilitas ad non esse excluditur; et si necesse est non esse, possibilitas ad esse removetur. Utrumque ergo istorum minuit illud antecedens, possibile esse, quoniam ad esse et non esse se extendit, et cetera.

Tertio subdit conclusionem: relinquitur ergo quod, non necessarium non esse, comes est ei quae dicit, possibile esse; et consequenter haec ponenda erit in primo ordine.

322. Occurrit in hac parte dubium circa hoc quod dicit quod, ad possibile non sequitur necessarium, cum superius dixerit quod ad ipsum non sequitur non necessarium. Cum enim necessarium et non necessarium sint contradictoria opposita, et de quolibet sit affirmatio vel negatio vera, non videtur posse evadi quin ad possibile sequatur necessarium, vel, non necessarium. Et cum non sequatur necessarium, sequetur non necessarium, ut dicebant antiqui. Augetur et dubitatio ex eo quod Aristoteles nunc usus est tali argumentationis modo, volens probare quod ad necessarium sequatur possibile. Dixit enim: nam si non negatio possibilis consequatur. Necesse est enim aut dicere aut negare.

323. Pro solutione huius, oportet reminisci habitudinis quae est inter possibile et necessarium, quod scilicet possibile est superius ad necessarium, et attendere quod superius potestate continet suum inferius et eius oppositum, ita quod neutrum eorum actualiter sibi vindicat, sed utrunque potest sibi contingere; sicut animali potest accidere homo et non homo: et consequenter inspicere debes quod, eadem est proportio superioris ad habendum affirmationem et negationem unius inferioris, quae est alicuius subiecti ad affirmativam et negativam futuri contingentis. Utrobique enim neutrum habetur, et salvatur potentia ad utrumlibet. Unde, sicut in futuris contingentibus nec affirmatio nec negatio est determinate vera, sed sub disiunctione altera est necessario vera, ut in fine primi conclusum est; ita nec affirmatio nec negatio inferioris sequitur determinate affirmationem vel negationem superioris, sed sub disiunctione altera sequitur necessario. Unde non valet, est animal, ergo est homo, neque, ergo non est homo, sed, ergo est homo vel non est homo. Quia ergo possibile superius est ad necessarium, ideo optime determinavit Aristoteles neutram contradictionis partem de necessario determinate sequi ad possibile. Non tamen dixit quod sub disiunctione neutra sequatur; hoc enim est contra illud primum principium: de quolibet est affirmatio vera vel falsa.

Ad id autem quod additur, ex eadem trahitur radice responsio. Quia enim necessarium inferius est ad possibile, et inferius non in potentia sed in actu includit suum superius, necesse est ad inferius determinate sequi suum superius: aliter determinate sequetur eius contradictorium. Unde per dissimilem habitudinem, quae est inter necessarium et possibile et non possibile, ex una parte, et inter possibile et necessarium et non necessarium, ex altera parte, ibi optimus fuit processus ad alteram contradictionis partem determinate, et hic optimus ad neutram determinate.

324. Oritur quoque alia dubitatiuncula. Videtur enim quod Aristoteles difformiter accipiat ly possibile in praecedenti textu et in isto. Ibi enim accipit ipsum in communi, ut sequitur ad necessarium; hic videtur accipere ipsum specialiter pro possibili ad utrumlibet, quia dicit quod possibile est simul potens esse et non esse. Et ad hoc dicendum est quod uniformiter usus est possibili. Nec eius verba obstant: quoniam et de possibili in communi verum est dicere quod potest sibi utrunque accidere, scilicet, esse et non esse:

tum quia quidquid verificatur de suo inferiori, verificatur etiam de suo superiori, licet non eodem modo;

tum quia possibile in communi neutram contradictionis partem sibi determinat, et consequenter utranque sibi advenire compatitur, licet non asserat potentiam ad utranque partem, quemadmodum possibile ad utrunque.

325. Secundum motivum ad idem, correspondens tacitae obiectioni antiquorum quam supra exclusit, addit cum subdit: hoc enim verum est et cetera. Ubi notandum quod Aristoteles sub illa maiore adducta pro antiquis (scilicet, convertibiliter se consequentium contradictoria se mutuo consequuntur), subsumit minorem: sed horum convertibiliter se sequentium in tertio ordine (scilicet, non possibile esse et necesse non esse), contradictoria sunt, possibile esse et non necesse non esse (quoniam modi negatione eis opponuntur); ergo istae duae (scilicet, possibile esse et non necesse non esse) se consequuntur et in primo locandae sunt ordine.

Unde motivum tangens ait: hoc enim, quod dictum est, verum est, idest verum esse ostenditur, et de necesse non esse, idest, et ex illius, scilicet, non necesse non esse, opposita, quae est, necesse non esse. Vel, hoc enim, scilicet, non necesse non esse, verum est, scilicet, contradictorium illius de necesse non esse.

Et minorem subdens ait: haec enim, scilicet, non necesse non esse, fit contradictio eius, quae convertibiliter sequitur, non possibile esse.

Et explanans hoc in terminis subdit. Illud enim, non possibile esse, quod est caput tertii ordinis, sequitur hoc de impossibili, scilicet, impossibile esse, et haec de necessario, scilicet, necesse non esse, cuius negatio seu contradictoria est, non necesse non esse. Et quia, caeteris paribus, modus negatur, et illa, possibile esse, est (subauditur) contradictoria illius, scilicet, non possibile; igitur ista duo mutuo se consequuntur, scilicet, possibile esse, et, non necesse non esse, tamquam contradictoria duorum se mutuo consequentium.

326. Deinde cum dicit: sequuntur enim etc., ordinat omnes consequentias modalium secundum opinionem propriam; et ait quod, hae contradictiones, scilicet, de necessario, sequuntur illas de possibili, secundum modum praedictum et approbatum illarum de impossibili. Sicut enim contradictorias de possibili contradictoriae de impossibili sequuntur, licet conversim; ita contradictorias de possibili contradictoriae de necessario sequuntur conversim: licet in hoc, ut dictum est, dissimilitudo sit quod, contradictoriarum de possibili et impossibili similiter est dictum, contradictoriarum autem de possibili et necessario contrarium est dictum, ut in sequenti videtur figura: consequentiae enunciationum modalium secundum quatuor ordines ab Aristotele positae et ordinatae. (Figura).

Ubi vides quod nulla est inter Aristotelem et antiquos differentia, nisi in duobus primis ordinibus quoad illas de necessario. Praepostero namque situ usi sunt antiqui, eam de necessario, quae locanda erat in primo ordine, in secundo ponentes, et eam quae in secundo ponenda erat, in primo locantes. Et aspice quoque quod convertibiliter se consequentium semper contradictoria se consequi ordinavit. Singulis enim tertii ordinis singulae primi ordinis contradictoriae sunt; et similiter singulae quarti ordinis singulis, quae in secundo sunt, contradictoriae sunt. Quod antiqui non observarunt.

Dubitabit autem aliquis, si ad illud quod est, necessarium esse, illud quod est, possibile esse, sequatur. Nam si non sequatur, contradictio sequetur, quae est, non possibile esse: et si quis hanc non dicat esse contradictionem, necesse est dicere, possibile non esse: quae utraeque falsae sunt de necesse esse.

At vero rursus idem videtur esse possibile aliquid incidi et non incidi, et esse et non esse: quare erit necesse esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est.

Manifestum est autem quod non omne possibile, vel esse, vel ambulare, etiam opposita potest; sed est in quibus non sit verum. Primum quidem in his quae non secundum rationem possunt; ut ignis calefactibilis est, et habet vim irrationalem. Quae igitur secundum rationem potestates sunt, eaedem plurium etiam contrariorum sunt. Irrationales vero non omnes: sed (quemadmodum dictum est) ignem non esse possibile calefacere et non; neque quaecumque alia seraper agunt. Alia vero possunt, et secundum irrationales potestates simul opposita suscipere. Sed hoc huius gratia: dictum est, quoniam non omnis potestas oppositorum susceptiva est, neque quaecumque secundum eamdem speciem dicuntur.

327. Postquam Aristoteles declaravit modalium consequentias, hic movet quandam dubitationem circa unum eorum quae determinata sunt, scilicet quod possibile sequitur ad necesse.

Et duo facit:

quia primo dubitationem absolvit;

secundo, ex determinata quaestione alium ordinem earumdem consequentiarum modalibus statuit; ibi: et est fortasse et cetera.

Circa primum duo facit:

primo, movet quaestionem;

secundo, determinat eam; ibi: manifestum est et cetera.

Movet ergo quaestionem: primo dicens: dubitabit autem aliquis si ad id quod est necesse esse sequatur possibile esse;

et secundo, arguit ad partem affirmativam subdens: nam si non sequatur, contradictoria eius sequetur, scilicet non possibile esse, ut supra deductum est: quia de quolibet est affirmatio vel negatio vera. Et si quis dicat hanc, scilicet, non possibile esse, non esse contradictoriam illius, scilicet, possibile esse, et propterea subterfugiendum velit argumentum, et dicere quod neutra harum sequitur ad necesse esse; talis licet falsum dicat, tamen concedatur sibi, quoniam necesse erit ipsum dicere illius contradictoriam fore, possibile non esse. Oportet namque aut non possibile esse aut possibile non esse, esse contradictoriam, possibile esse; et tunc in eumdem redibit errorem, quoniam utraeque, scilicet, non possibile esse et possibile non esse, falsae sunt de eo quod est, necesse esse. Et consequenter ad ipsum neutra sequi potest. Nulla enim enunciatio sequitur ad illam, cuius veritatem destruit. Relinquitur ergo quod, ad necesse esse sequitur possibile esse.

328. Tertio, arguit ad partem negativam cum subdit: at vero rursus etc., et intendit talem rationem. Si ad necesse esse sequitur possibile esse, cum ad possibile sequatur possibile non esse (per conversionem in oppositam qualitatem, ut dicitur in I priorum, quia idem est possibile esse et non esse), sequetur de primo ad ultimum quod necesse est possibile non esse: quod est falsum manifeste. Unde oppositionis hypothesim subdit: at vero rursus videtur idem possibile esse et non esse, ut domus, et possibile incidi et non incidi, ut vestis. Quare de primo ad ultimum necesse esse, erit contingens non esse. Hoc autem est falsum. Ergo hypothesis illa, scilicet, quod possibile sequatur ad necesse, est falsa.

329. Deinde cum dicit: manifestum est autem etc., respondet dubitationi.

Et primo, declarat veritatem simpliciter;

secundo, applicat ad propositum; ibi: hoc igitur possibile et cetera.

Proponit ergo primo ipsam veritatem declarandam, dicens: manifestum est autem, ex dicendis, quod non omne possibile esse vel ambulare, idest operari: idest, non omne possibile secundum actum primum vel secundum ad opposita valet, idest ad opposita viam habet, sed est invenire aliqua possibilia, in quibus non sit verum dicere quod possunt in opposita.

Deinde, quia possibile a potentia nascitur, manifestat qualiter se habeat potentia ipsa ad opposita: ex hoc enim clarum erit quomodo possibile se habeat ad opposita.

Et circa hoc duo facit:

primo manifestat hoc in potentiis eiusdem rationis;

secundo, in his quae aequivoce dicuntur potentiae; ibi: quaedam vero potentiae et cetera.

Circa primum tria facit:

quia primo manifestat qualiter potentia irrationalis se habeat ad opposita; et ait quod potentia irrationalis non potest in opposita.

330. Ubi notandum est quod, sicut dicitur IX Metaphys., potentia activa, cum nihil aliud sit quam principium quo in aliud agimus, dividitur in potentiam rationalem et irrationalem. Potentia rationalis est, quae cum ratione et electione operatur; sicut ars medicinae, qua medicus cognoscens quid sanando expediat infirmo, et volens applicat remedia. Potentia autem irrationalis vocatur illa, quae non ex ratione et libertate operatur, sed ex naturali sua dispositione; sicut calor ignis potentia irrationalis est, quia calefacit, non ut cognoscit et vult, sed ut natura sua exigit. Assignatur autem ibidem duplex differentia proposito deserviens inter istas potentias.

Prima est quod activa potentia irrationalis non potest duo opposita, sed est determinata ad unum oppositorum, sive sumatur oppositum contradictorie sive contrarie. Verbi gratia: calor non potest calefacere et non calefacere, quae sunt contradictorie opposita, neque potest calefacere et frigefacere, quae sunt contraria, sed ad calefactionem determinatus est. Et hoc intellige per se, quia per accidens calor frigefacere potest, vel resolvendo materiam caloris, humidum scilicet, vel per antiperistasin contrarii. Et similiter potest non calefacere per accidens, scilicet si calefactibile deest. Potentia autem rationalis potest in opposita et contradictorie et contrarie. Arte siquidem medicinae potest medicus adhibere remedia et non adhibere, quae sunt contradictoria; et adhibere remedia sana et nociva, quae sunt contraria.

Secunda differentia est quod potentia activa irrationalis, praesente passo, necessario operatur, deductis impedimentis: calor enim calefactibile sibi praesens calefacit necessario, si nihil impediat; potentia autem rationalis, passo praesente, non necessario operatur: praesente siquidem infirmo, non cogitur medicus remedia adhibere.

331. Dimittantur autem metaphysico harum differentiarum rationes et ad textum redeamus. Ubi narrans quomodo se habeat potentia irrationalis ad oppositum, ait: et primum quidem, scilicet, non est verum dicere quod sit potentia ad opposita in his quae possunt non secundum rationem, idest, in his quorum posse est per potentias irrationales; ut ignis calefactivus est, idest, potens calefacere, et habet vim, idest, potentiam istam irrationalem. Ignis siquidem non potest frigefacere; neque in eius potestate est calefacere et non calefacere. Quod autem dixit primum ordinem, nota, ad secundum genus possibilis infra dicendum, in quo etiam non invenitur potentia ad opposita.

332. Secundo, manifestat quomodo potentia rationalis se habeat ad opposita, intendens quod potentia rationalis potest in opposita. Unde subdit: ergo potestates secundum rationem, idest rationales, ipsae eaedem sunt contrariorum, non solum duorum, sed etiam plurimorum, ut arte medicinae medicus plurima iuga contrariorum adhibere potest, et a multarum operationum contradictionibus abstinere potest. Praeposuit autem ly ergo, ut hoc consequi ex dictis insinuaret: cum enim oppositorum oppositae sint proprietates, et potentia irrationalis ex eo quod irrationalis ad opposita non se extendat; oportet potentiam rationalem ad opposita viam habere, eo quod rationalis sit.

333. Tertio, explanat id quod dixit de potentiis irrationalibus, propter causam infra assignandam ab ipso; et intendit quod illud quod dixit de potentia irrationali, scilicet quod non potest in opposita, non est verum universaliter, sed particulariter. Ubi nota quod potentia irrationalis dividitur in potentiam activam, quae est principium faciendi, et potentiam passivam, quae est principium patiendi: verbi gratia, potentia ad calorem dividitur in posse calefacere, et in posse calefieri. In potentiis activis irrationalibus verum est quod non possunt in opposita, ut declaratum est; in potentiis autem passivis non est verum. Illud enim quod potest calefieri, potest etiam frigefieri, quia eadem est materia, seu potentia passiva contrariorum, ut dicitur in II de caelo et mundo, et potest non calefieri, quia idem est subiectum privationis et formae, ut dicitur in I Physic.

Et propter hoc ergo explanando, ait: irrationales vero potentiae non omnes a posse in opposita excludi intelligendae sunt, sed illae quae sunt quemadmodum potentia ignis calefactiva (ignem enim non posse non calefacere manifestum est), et universaliter, quaecunque alia sunt talis potentiae, quod semper agunt, idest quod quantum est ex se non possunt non agere, sed ad semper agendum ex sua forma necessitantur. Huiusmodi autem sunt, ut declaravimus, omnes potentiae activae irrationales.

Alia vero sunt talis conditionis quod etiam secundum irrationales potentias, scilicet passivas, simul possunt in quaedam opposita, ut aer potest calefieri et frigefieri. Quod vero ait, simul, cadit supra ly possunt, et non supra ly opposita; et est sensus, quod simul aliquid habet potentiam passivam ad utrunque oppositorum, et non quod habeat potentiam passivam ad utrunque oppositorum simul habendum. Opposita namque impossibile est haberi simul. Unde et dici solet et bene, quod in huiusmodi est simultas potentiae, non potentia simultatis. Irrationalis igitur potentia non secundum totum suum ambitum a posse in opposita excluditur, sed secundum partem eius, secundum potentias scilicet activas.

334. Quia autem videbatur superflue addidisse differentias inter activas et passivas irrationales, quia sat erat proposito ostendisse quod non omnis potentia oppositorum est; ideo subdit quod hoc idcirco dictum est, ut notum fiat quoniam nedum non omnis potestas oppositorum est, loquendo de potentia communissime, sed neque quaecunque potentiae dicuntur secundum eamdem speciem ad opposita possunt. Potentiae siquidem irrationales omnes sub una specie irrationalis potentiae concluduntur, et tamen non omnes in opposita possunt, sed passive tantum. Non supervacanea ergo fuit differentia inter passivas et activas irrationales, sed necessaria ad declarandum quod non omnes potentiae eiusdem speciei possunt in opposita. Potest et ly hoc demonstrare utranque differentiam, scilicet, inter rationales et irrationales, et inter irrationales activas et passivas inter se; et tunc est sensus, quod hoc ideo fecimus, ut ostenderemus quod non omnis potestas, quae scilicet secundum eamdem rationem potentiae physicae dicitur, quia scilicet potest in aliquid ut rationalis et irrationalis, neque etiam omnis potestas, quae sub eadem specie continetur, ut irrationalis activa et passiva sub specie irrationalis, ad opposita potest.

Quaedam vero potestates aequivocae sunt. Possibile enim non simpliciter dicitur: sed hoc quidem, quoniam verum est, quod in actu est; ut possibile ambulare, quoniam ambulat iam, et omnino possibile esse, quoniam iam est in actu, quod dicitur esse possibile: illud vero, quoniam actu esse posset; ut possibile ambulare, quoniam ambulabit.

Et haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero et in immobilibus. Utrumque vero verum est dicere, non impossibile esse ambulare vel esse, et quod iam ambulat et agit, et ambulativum.

Hoc igitur possibile non est verum de necessario dicere simpliciter, alterum autem verum est. Quare quoniam partem universale sequitur, illud quod ex necessitate est, consequitur posse esse, sed non omne.

Et est fortasse quidem principium, quod necessarium est, et quod non necessarium est, omnium vel esse, vel non esse: et alia, veluti horum consequentia, considerare oportet.

Manifestum est autem ex his quae dicta sunt, quod id quod ex necessitate est, secundum actum est: quare si priora sunt sempiterna, et quae actu sunt potestate priora sunt.

Et haec quidem sine potestate actus sunt, ut primae substantiae: alia vero cum potestate, quae natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero numquam actus sunt, sed potestates tantum.

335. Intendit declarare quomodo illae quae aequivocae dicuntur potentiae, se habeant ad opposita.

Et circa hoc duo facit:

primo, declarat naturam talis potentiae;

secundo, ponit differentiam et convenientiam inter ipsas et supradictas, ibi: et haec quidem et cetera.

Ad evidentiam primi advertendum est quod V et IX Metaphys., Aristoteles dividit potentiam in potentias, quae eadem ratione potentiae dicuntur, et in potentias, quae non ea ratione qua praedictae potentiae nomen habent, sed alia. Et has appellat aequivoce potentias.

Sub primo membro comprehenduntur omnes potentiae activae, et passivae, et rationales, et irrationales. Quaecunque enim posse dicuntur per potentiam activam vel passivam quam habeant, eadem ratione potentiae sunt, quia scilicet est in eis vis principiata alicuius activae vel passivae.

Sub secundo autem membro comprehenduntur potentiae mathematicales et logicales. Mathematica potentia est, qua lineam posse dicimus in quadratum, et eo quod in semetipsam ducta quadratum constituit. Logica potentia est, qua duo termini coniungi absque contradictione in enunciatione possunt. Sub logica quoque potentia continetur quae ea ratione potentia dicitur, quia est.

Hae vero merito aequivoce a primis potentiae dicuntur, eo quod istae nullam virtutem activam vel passivam praedicant; et quod possibile istis modis dicitur, non ea ratione possibile appellatur quia aliquis habeat virtutem ad hoc agendum vel patiendum, sicut in primis. Unde cum potentiae habentes se ad opposita sint activae vel passivae, istae quae aequivocae potestates dicuntur ad opposita non se habent. De his ergo loquens ait: quaedam vero potestates aequivocae sunt, et ideo ad opposita non se habent.

336. Deinde declarans qualis sit ista potestas aequivoce dicta, subdit divisionem usitatam possibilis per quam hoc scitur, dicens: possibile enim non uno modo dicitur, sed duobus.

Et uno quidem modo dicitur possibile eo quod verum est ut in actu, idest ut actualiter est; ut, possibile est ambulare, quando ambulat iam: et omnino, idest universaliter possibile est esse, quoniam est actu iam quod possibile dicitur.

Secundo modo autem possibile dicitur aliquid non ea ratione quia est actualiter, sed quia forsitan aget, idest quia potest agere; ut possibile est ambulare, quoniam ambulabit.

Ubi advertendum est quod ex divisione bimembri possibilis divisionem supra positam potentiae declaravit a posteriori. Possibile enim a potentia dicitur: sub primo siquidem membro possibilis innuit potentias aequivoce; sub secundo autem potentias univoce, activas scilicet et passivas. Intendebat ergo quod quia possibile dupliciter dicitur, quod etiam potestas duplex est. Declaravit autem potestates aequivocas ex uno earum membro tantum, scilicet ex his quae dicuntur possibilia quia sunt, quia hoc sat erat suo proposito.

337. Deinde cum dicit: et haec quidem etc., assignat differentiam inter utranque potentiam, et ait quod potentia haec ultimo dicta physica, est in solis illis rebus, quae sunt mobiles; illa autem est et in rebus mobilibus et immobilibus. Possibile siquidem a potentia dictum eo quod possit agere, non tamen agit, inveniri non potest absque mutabilitate eius, quod sic posse dicitur. Si enim nunc potest agere et non agit, si agere debet, oportet quod mutetur de otio ad operationem. Id autem quod possibile dicitur eo quod est, nullam mutabilitatem exigit in eo quod sic possibile dicitur. Esse namque in actu, quod talem possibilitatem fundat, invenitur et in rebus necessariis, et in immutabilibus, et in rebus mobilibus. Possibile ergo hoc, quod logicum vocatur, communius est illo quod physicum appellari solet.

338. Deinde subdit convenientiam inter utrunque possibile, dicens quod in utrisque potestatibus et possibilibus verum est non impossibile esse, scilicet, ipsum ambulare, quod iam actu ambulat seu agit, et quod iam ambulabile est; idest, in hoc conveniunt quod, sive dicatur possibile ex eo quod actu est, sive ex eo quod potest esse, de utroque verificatur non impossibile; et consequenter necessario verificatur possibile, quoniam ad non impossibile sequitur possibile. Hoc est secundum genus possibilis, respectu cuius Aristoteles supra dixit: et primum quidem etc., in quo non invenitur via ad utrunque oppositorum, hoc, inquam, est possibile quod iam actu est. Quod enim tali ratione possibile dicitur, iam determinatum est ex eo quod actu esse suppositum est. Non ergo possibile omne ad utrunque possibile est, sive loquamur de possibili physice, sive logice.

339. Deinde cum dicit: sic igitur possibile etc., applicat determinatam veritatem ad propositum.

Et primo, concludendo ex dictis, declarat habitudinem utriusque possibilis ad necessarium, dicens quod hoc ergo possibile, scilicet physicum quod est in solis mobilibus, non est verum dicere et praedicare de necessario simpliciter: quia quod simpliciter necessarium est, non potest aliter esse. Possibile autem physicum potest sic et aliter esse, ut dictum est. Addit autem ly simpliciter, quoniam necessarium est multiplex. Quoddam enim est ad bene esse, quoddam ex suppositione: de quibus non est nostrum tractare, sed solummodo id insinuare. Quod ut praeservaret se ab illis modis necessarii qui non perfecte et omnino habent necessarii rationem, apposuit ly simpliciter. De tali enim necessario possibile physicum non verificatur. Alterum autem possibile logicum, quod in rebus immobilibus invenitur, verum est de illo enunciare, quoniam nihil necessitatis adimit. Et per hoc solvitur ratio inducta ad partem negativam quaestionis. Peccabat siquidem in hoc, quod ex necessario inferebat possibile ad utrunque quod convertitur in oppositam qualitatem.

340. Deinde respondet quaestioni formaliter intendens quod affirmativa pars quaestionis tenenda sit, quod scilicet ad necessarium sequitur possibile; et assignat causam. Quia ad partem subiectivam sequitur constructive suum totum universale; sed necessarium est pars subiectiva possibilis: quia possibile dividitur in logicum et physicum, et sub logico comprehenditur necessarium; ergo ad necessarium sequitur possibile. Unde dicit: quare, quoniam partem, scilicet subiectivam, suum totum universale sequitur, illud quod ex necessitate est, idest necessarium, tamquam partem subiectivam, consequitur posse esse, idest possibile, tamquam totum universale.

Sed non omnino, idest sed non ita quod omnis species possibilis sequatur; sicut ad hominem sequitur animal, sed non omnino, idest non secundum omnes suas partes subiectivas sequitur ad hominem: non enim valet: est homo, ergo est animal irrationale. Et per hoc confirmata ratione adducta ad partem affirmativam, expressius solvit rationem adductam ad partem negativam, quae peccabat secundum fallaciam consequentis, inferens ex necessario possibile, descendendo ad unam possibilis speciem, ut de se patet.

341. Deinde cum dicit: et est fortasse quidem etc., ordinat easdem modalium consequentias alio situ, praeponendo necessarium omnibus aliis modis.

Et circa hoc duo facit:

primo, proponit quod intendit;

secundo, assignat causam dicti ordinis; ibi: manifestum est autem et cetera.

Dicit ergo: et est fortasse principium omnium enunciationum modalium vel esse vel non esse, idest, affirmativarum vel negativarum, necessarium et non necessarium. Et oportet considerare alia, scilicet, possibile contingere et impossibile esse, sicut horum, scilicet, necessarii et non necessarii, consequentia, hoc modo: consequentiae enunciationum modalium secundum quatuor ordines alio convenienti situ ab Aristotele positae et ordinatae: (Figura).

Vides autem hic nihil immutatum, nisi quod necessariae quae ultimum locum tenebant, primum sortitae sunt. Quod vero dixit fortasse, non dubitantis, sed absque determinata ratione rem proponentis est.

342. Deinde cum dicit: manifestum est autem etc., intendit assignare causam dicti ordinis.

Et primo, assignat causam, quare praeposuerit necessarium possibili tali ratione. Sempiternum est prius temporali; sed necessarium dicit sempiternitatem (quia dicit esse in actu, excludendo omnem mutabilitatem, et consequenter temporalitatem, quae sine motu non est imaginabilis), possibile autem dicit temporalitatem (quia non excludit quin possit esse et non esse); ergo necesse merito prius ponitur quam possibile.

Unde dicit, proponendo minorem: manifestum est autem ex his quae dicta sunt etc., tractando de necessario: quoniam id quod ex necessitate est, secundum actum est totaliter, scilicet quia omnem excludit mutabilitatem et potentiam ad oppositum: si enim mutari posset in oppositum aliquo modo, iam non esset necessarium.

Deinde subdit maiorem per modum antecedentis conditionalis: quare si priora sunt sempiterna temporalibus et cetera.

Ultimo ponit conclusionem: et quae actu sunt omnino, scilicet necessaria, priora sunt potestate, idest possibilibus, quae omnino actu esse non possunt, licet compatiantur.

343. Deinde cum dicit: et hae quidem etc., assignat causam totius ordinis a se inter modales statuti, tali ratione. Universi triplex est gradus.

Quaedam sunt actu sine potestate, idest sine admixta potentia, ut primae substantiae, non illae quas in praesenti diximus primas, eo quod principaliter et maxime substent, sed illae quae sunt primae, quia omnium rerum sunt causae, intelligentiae scilicet.

Alia sunt actu cum possibilitate, ut omnia mobilia, quae secundum id quod habent de actu sunt priora natura seipsis secundum id quod habent de potentia, licet e contra sit, aspiciendo ordinem temporis. Sunt enim secundum id quod habent de potentia priora tempore seipsis secundum id quod habent de actu. Verbi gratia, Socrates prius secundum tempus poterat esse philosophus, deinde fuit actualiter philosophus. Potentia ergo praecedit actum secundum ordinem temporis in Socrate, ordine autem naturae, perfectionis et dignitatis e converso contingit. Prior enim secundum dignitatem, idest dignior et perfectior habebatur Socrates cum philosophus actualiter erat, quam cum philosophus esse poterat. Praeposterus est igitur ordo potentiae et actus in unomet, utroque ordine, scilicet, naturae et temporis attento.

Alia vero nunquam sunt actu sed potestate tantum, ut motus, tempus, infinita divisio magnitudinis, et infinita augmentatio numeri. Haec enim, ut IX Metaphys. dicitur, nunquam exeunt in actum, quoniam eorum rationi repugnat. Nunquam enim aliquid horum ita est quin aliquid eius expectetur, et consequenter nunquam esse potest nisi in potentia. Sed de his alio tractandum est loco.

344. Nunc haec ideo dicta sint ut, inspecto ordine universi, appareat quod illum imitati sumus in nostro ordine.

Posuimus siquidem primo necessarium, quod sonat actu esse sine potestate seu mutabilitate, imitando primum gradum universi.

Locavimus secundo loco possibile et contingens, quorum utrunque sonat actum cum possibilitate, et sic servatur conformitas ad secundum gradum universi. Praeposuimus autem possibile et non contingens, quia possibile respicit actum, contingens autem secundum vim nominis respicit defectum causae, qui ad potentiam pertinet: defectus enim potentiam sequitur; et ex hoc conforme est secundae parti universi, in qua actus est prior potentia secundum naturam, licet non secundum tempus.

Ultimum autem locum impossibili reservavimus, eo quod sonat nunquam fore, sicut et ultima universi pars dicta est illa, quae nunquam actu est.

Pulcherrimus igitur ordo statutus est, quando divinus est observatus.

345. Quia autem suppositae modalium consequentiae nil aliud sunt quam aequipollentiae earum, quae ob varium negationis situm, qualitatem, vel quantitatem, vel utranque mutantis, fiunt; ideo ad completam notitiam consequentium se modalium, de earum qualitate et quantitate pauca admodum necessaria dicenda sunt. Quoniam igitur natura totius ex partium naturis consurgit, sciendum est quod subiectum enunciationis modalis et dicit esse vel non esse, et est dictum unicum, et continet in se subiectum dicti; praedicatum autem modalis enunciationis, modus scilicet, et totale praedicatum est (quia explicite vel implicite verbum continet, quod est semper nota eorum quae de altero praedicantur: propter quod Aristoteles dixit quod modus est ipsa appositio), et continet in se vim distributivam secundum partes temporis. Necessarium enim et impossibile distribuunt in omne tempus vel simpliciter vel tale; possibile autem et contingens pro aliquo tempore in communi.

346. Nascitur autem ex his quinque conditionibus duplex in qualibet modali qualitas, et triplex quantitas.

Ex eo enim quod tam subiectum quam praedicatum modalis verbum in se habet, duplex qualitas fit, quarum altera vocatur qualitas dicti, altera qualitas modi. Unde et supra dictum est aliquam esse affirmativam de modo et non de dicto, et e converso.

Ex eo vero quod subiectum modalis continet in se subiectum dicti, una quantitas consurgit, quae vocatur quantitas subiecti dicti: et haec distinguitur in universalem, particularem et singularem, sicut et quantitas illarum de inesse. Possumus enim dicere, Socratem, quemdam hominem, vel omnem hominem, vel nullum hominem, possibile est currere.

Ex eo autem quod subiectum unius modalis dictum unum est, consurgit alia quantitas, vocata quantitas dicti; et haec unica est singularitas: secundum omne enim dictum cuiusque modalis singulare est istius universalis, scilicet dictum. Quod ex eo liquet quod cum dicimus, hominem esse album est possibile, exponitur sic, hoc dictum, hominem esse album, est possibile. Hoc dictum autem singulare est, sicut et, hic homo. Propterea et dicitur quod omnis modalis est singularis quoad dictum, licet quoad subiectum dicti sit universalis vel particularis.

Ex eo autem quod praedicatum modalis, modus scilicet, vim distributivam habet, alia quantitas consurgit vocata quantitas modi seu modalis; et haec distinguitur in universalem et particularem.

347. Ubi diligenter duo attendenda sunt.

Primum est quod hoc est singulare in modalibus, quod praedicatum simpliciter quantificat propositionem modalem, sicut et simpliciter qualificat. Sicut enim illa est simpliciter affirmativa, in qua modus affirmatur, et illa negativa, in qua modus negatur; ita illa est simpliciter universalis cuius modus est universalis, et illa particularis cuius modus est particularis. Et hoc quia modalis modi naturam sequitur.

Secundum attendendum (quod est causa istius primi) est, quod praedicatum modalis, scilicet modus, non habet solam habitudinem praedicati respectu sui subiecti, scilicet esse et non esse, sed habitudinem syncategorematis distributivi, sed non secundum quantitatem partium subiectivarum ipsius subiecti, sed secundum quantitatem partium temporis eiusdem. Et merito. Sicut enim quia subiecti enunciationis de inesse propria quantitas est penes divisionem vel indivisionem ipsius subiecti (quia est nomen quod significat per modum substantiae, cuius quantitas est per divisionem continui: ideo signum quantificans in illis distribuit secundum partes subiectivas), ita quia subiecti enunciationis modalis propria quantitas est tempus (quia est verbum quod significat per modum motus, cuius propria quantitas est tempus), ideo modus quantificans distribuit ipsum suum subiectum, scilicet, esse vel non esse, secundum partes temporis. Unde subtiliter inspicienti apparebit quod quantitas ista modalis proprii subiecti modalis enunciationis quantitas est, scilicet, ipsius esse vel non esse.

Ita quod illa modalis est simpliciter universalis, cuius proprium subiectum distribuitur pro omni tempore: vel simpliciter, ut, hominem esse animal est necessarium vel impossibile; vel accepto, ut, hominem currere hodie, vel, dum currit, est necessarium vel impossibile. Illa vero est particularis, in qua non pro omni, sed aliquo tempore distributio fit in communi tantum; ut, hominem esse animal, est possibile vel contingens. Est ergo et ista modalis quantitas subiecti sui passio (sicut et universaliter quantitas se tenet ex parte materiae), sed derivatur a modo, non in quantum praedicatum est (quod, ut sic, tenetur formaliter), sed in quantum syncategorematis officio fungitur, quod habet ex eo quod proprie modus est.

348. Sunt igitur modalium (de propria earum quantitate loquendo) aliae universales affirmativae, ut illae de necessario, quia distribuunt ad semper esse; aliae universales negativae, ut illae de impossibili, quia distribuunt ad nunquam esse; aliae particulares affirmativae, ut illae de possibili et contingenti, quia distribuunt utrunque ad aliquando esse; aliae particulares negativae, ut illae de non necesse et non impossibili, quia distribuunt ad aliquando non esse: sicut in illis de inesse, omnis, nullus, quidam, non omnis, non nullus, similem faciunt diversitatem. Et quia, ut dictum est, haec quantitas modalium est inquantum modales sunt, et de his, inquantum huiusmodi, praesens tractatus fit ab Aristotele; idcirco aequipollentiae, seu consequentiae earum, ordinatae sunt negationis vario situ, quemadmodum aequipollentiae illarum de inesse: ut scilicet, negatio praeposita modo faciat aequipollere suae contradictoriae; negatio autem modo postposita, posita autem dicti verbo, suae aequipollere contrariae facit; praeposita vero et postposita suae subalternae, ut videre potes in consequentiarum figura ultimo ab Aristotele formata. In qua, tali praeformata oppositionum figura, clare videbis omnes se mutuo consequentes, secundum alteram trium regularum aequipollere, et consequenter, totum primum ordinem secundo contrarium, tertio contradictorium, quarto vero subalternum. (Figura).

Utrum autem contraria est affirmatio negationi, aut affirmatio affirmationi et oratio orationi, quae dicit, quod omnis homo iustus est, ei quae est, nullus homo iustus est; aut, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est; ut, Callias iustus est, Callias iustus non est, Callias iniustus est; utra harum contraria est?

Nam sona, quae sunt in voce, sequuntur ea, quae sunt in intellectu, illic autem contraria est opinio contrarii, ut quod, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est, et etiam in his, quae sunt in voce, affirmationibus, necesse est similiter se se habere. Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio affirmationi contraria erit; sed ea quae dicta est negatio. Quare considerandum est quae opinio vera opinioni falsae contraria est, utrum negationis, an ea, quae contrarium esse opinatur.

Dico autem hoc modo. Est quaedam opinatio vera boni, quod bonum est; alia vero, quod non bonum, est falsa; alia vero, quod malum: utra harum contraria verae? et si est una, secundum quamnam contraria est?

Nam arbitrari contrarias opiniones definiri, eo quod contrariorum sunt, falsum est: boni enim, quod bonum est, et mali, quod malum est, eadem fortasse opinio est et vera, sive plures, sive una sit. Sunt autem ista contraria. Sed non eo quod contrariorum sint contraria sunt, sed magis eo quod contrarie.

Si ergo est boni quidem, quod est bonum, opinio, alia autem quod non est bonum: est vero aliquid aliud quod non est, neque potest esse: aliarum quidem nulla ponenda est, neque quaecumque esse, quod non est, opinantur, neque quaecunque non esse quod est (infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est).

349. Postquam determinatum est de enunciatione secundum quod diversificatur tam ex additione facta ad terminos, quam ad compositionem eius, hic secundum divisionem a s. Thoma in principio huius secundi factam, intendit Aristoteles tractare quandam quaestionem circa oppositiones enunciationum provenientes ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi.

Et circa hoc quatuor facit:

primo, movet quaestionem;

secundo, declarat quod haec quaestio dependet ab una alia quaestione praetractanda; ibi: nam si ea, quae sunt in voce etc.;

tertio, determinat illam aliam quaestionem; ibi: nam arbitrari etc.;

quarto, redit ad respondendum quaestioni primo motae; ibi: quare si in opinione et cetera.

Quaestio quam movere intendit est: utrum affirmativae enunciationi contraria sit negatio eiusdem praedicati, an affirmatio de praedicato contrario seu privativo? Unde dicit: utrum contraria est affirmatio negationi contradictoriae, scilicet, et universaliter oratio affirmativa orationi negativae; ut, affirmativa oratio quae dicit, omnis homo est iustus, illi contraria sit orationi negativae, nullus homo est iustus, aut illi, omnis homo est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo? Et similiter ista affirmatio, Callias est iustus, est ne contraria illi contradictoriae negationi, Callias non est iustus, aut illi, Callias est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo?

350. Ad evidentiam tituli huius quaestionis, quia hactenus indiscusse ab aliis est relictus, considerare oportet quod cum in enunciatione sint duo, scilicet ipsa enunciatio seu significatio et modus enunciandi seu significandi, duplex inter enunciationes fieri potest oppositio, una ratione ipsius enunciationis, altera ratione modi enunciandi.

Si modos enunciandi attendimus, duas species oppositionis in latitudine enunciationum inveniemus, contrarietatem scilicet et contradictionem. Divisae enim superius sunt enunciationes oppositae in contrarias et contradictorias.

Contradictio inter enunciationes ratione modi enunciandi est quando idem praedicatur de eodem subiecto contradictorio modo enunciandi; ut sicut unum contradictorium nil ponit, sed alterum tantum destruit, ita una enunciatio nil asserit, sed id tantum quod altera enunciabat destruit. Huiusmodi autem sunt omnes quae contradictoriae vocantur, scilicet, omnis homo est iustus, non omnis homo est iustus, Socrates est iustus, Socrates non est iustus, ut de se patet. Et ex hoc provenit quod non possunt simul verae aut falsae esse, sicut nec duo contradictoria.

Contrarietas vero inter enunciationes ratione modi enunciandi est quando idem praedicatur de eodem subiecto contrario modo enunciandi; ut sicut unum contrariorum ponit materiam sibi et reliquo communem in extrema distantia sub illo genere, ut patet de albo et nigro, ita una enunciatio ponit subiectum commune sibi et suae oppositae in extrema distantia sub illo praedicato. Huiusmodi quoque sunt omnes illae quae contrariae in figura appellantur, scilicet, omnis homo est iustus, omnis homo non est iustus. Hae enim faciunt subiectum, scilicet hominem, maxime distare sub iustitia, dum illa enunciat iustitiam inesse homini, non quocunque modo, sed universaliter; ista autem enunciat iustitiam abesse homini, non qualitercunque, sed universaliter. Maior enim distantia esse non potest quam ea, quae est inter totam universitatem habere aliquid et nullum de universitate habere illud. Et ex hoc provenit quod non possunt esse simul verae, sicut nec contraria possunt eidem simul inesse; et quod possunt esse simul falsae, sicut et contraria simul non inesse eidem possunt.

Si vero ipsam enunciationem sive eius significationem attendamus secundum unam tantum oppositionis speciem, in tota latitudine enunciationum reperiemus contrarietatem, scilicet secundum veritatem et falsitatem: quia duarum enunciationum significationes entia positiva sunt, ac per hoc neque contradictorie neque privative opponi possunt, quia utriusque oppositionis alterum extremum est formaliter non ens. Et cum nec relative opponantur, ut clarum est, restat ut nonnisi contrarie opponi possunt.

351. Consistit autem ista contrarietas in hoc quod duarum enunciationum altera alteram non compatitur vel in veritate vel in falsitate, praesuppositis semper conditionibus contrariorum, scilicet quod fiant circa idem et in eodem tempore. Patere quoque potest talem oppositionem esse contrarietatem ex natura conceptionum animae componentis et dividentis, quarum singulae sunt enunciationes. Conceptiones siquidem animae adaequatae nullo alio modo opponuntur conceptionibus inadaequatis nisi contrarie, et ipsae conceptiones inadaequatae, si se mutuo expellunt, contrariae quoque dicuntur. Unde verum et falsum, contrarie opponi probatur a s. Thoma in I parte, qu. 17. Sicut ergo hic, ita et in enunciationibus ipsae significationes adaequatae contrarie opponuntur inadaequatis, idest verae falsis; et ipsae inadaequatae, idest falsae, contrarie quoque opponuntur inter se, si contingat quod se non compatiantur, salvis semper contrariorum conditionibus. Est igitur in enunciationibus duplex contrarietas, una ratione modi, altera ratione significationis, et unica contradictio, scilicet ratione modi. Et, ut confusio vitetur, prima contrarietas vocetur contrarietas modalis, secunda contrarietas formalis. Contradictio autem non ad confusionis vitationem quia unica est, sed ad proprietatis expressionem contradictio modalis vocari potest. Invenitur autem contrarietas formalis enunciationum inter omnes contradictorias, quia contradictoriarum altera alteram semper excludit; et inter omnes contrarias modaliter quoad veritatem, quia non possunt esse simul verae, licet non inveniatur inter omnes quoad falsitatem, quia possunt esse simul falsae.

352. Quia igitur Aristoteles in hac quaestione loquitur de contrarietate enunciationum quae se extendit ad contrarias modaliter, et contradictorias, ut patet in principio et in fine quaestionis (in principio quidem, quia proponit utrasque contradictorias dicens: affirmatio negationi etc.; et contrarias modaliter dicens: et oratio orationi etc., unde et exempla utrarunque statim subdit, ut patet in littera. In fine vero, quia ibi expresse quam conclusit esse contrariam affirmativae universali verae dividit, in contrariam modaliter universalem negativam, scilicet, et contradictoriam: quae divisio falsitate non careret, nisi conclusisset contrariam formaliter, ut de se patet), quia, inquam, sic accipit contrarietatem, ideo de contrarietate formali enunciationum quaestio intelligenda est. Et est quaestio valde subtilis, necessaria et adhuc nullo modo superius tacta.

Est igitur titulus quaestionis; utrum affirmativae verae contraria formaliter sit negativa falsa eiusdem praedicati, aut affirmativa falsa de praedicato, vel contrario? Et sic patet quis sit sensus tituli, et quare non movet quaestionem de quacunque alia oppositione enunciationum (quia scilicet nulla alia in eis formaliter invenitur), et quod accipit contrarietatem proprie et strictissime, licet talis contrarietas inveniatur inter contradictorias modaliter et contrarias modaliter. Dictum vero fuit a s. Thoma provenire hanc dubitationem ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi, quia si tantum simplices, idest, de secundo adiacente enunciationes attendantur, non habet haec quaestio radicem. Quia autem simplici enunciationi, idest subiecto et verbo substantivo, additur aliquid, scilicet praedicatum, nascitur dubitatio circa oppositionem, an illud additum in contrariis debeat esse illudmet praedicatum, negatione apposita verbo, an debeat esse praedicatum contrarium seu privativum, absque negatione praeposita verbo.

353. Deinde cum dicit: nam si ea etc., declarat unde sumenda sit decisio huius quaestionis.

Et duo facit:

quia primo declarat quod haec quaestio dependet ex una alia quaestione, ex illa scilicet: utrum opinio, idest conceptio animae, in secunda operatione intellectus, vera, contraria sit opinioni falsae negativae eiusdem praedicati, an falsae affirmativae contrarii sive privativi.

Et assignat causam, quare illa quaestio dependet ex ista, quia scilicet enunciationes vocales sequuntur mentales, ut effectus adaequati causas proprias, et ut significata signa adaequata, et consequenter similis est in hoc utraque natura.

Unde inchoans ab hac causa ait: nam si ea quae sunt in voce sequuntur ea, quae sunt in anima, ut dictum est in principio I libri, et illic, idest in anima, opinio contrarii praedicati circa idem subiectum est contraria illi alteri, quae affirmat reliquum contrarium de eodem (cuiusmodi sunt istae mentales enunciationes, omnis homo est iustus, omnis homo est iniustus); si ita inquam est, etiam et in his affirmationibus quae sunt in voce, idest vocaliter sumptis, necesse est similiter se habere, ut scilicet sint contrariae duae affirmativae de eodem subiecto et praedicatis contrariis. Quod si neque illic, idest in anima, opinatio contrarii praedicati, contrarietatem inter mentales enunciationes constituit, nec affirmatio vocalis affirmationi vocali contraria erit de contrario praedicato, sed magis affirmationi contraria erit negatio eiusdem praedicati.

354. Dependet ergo mota quaestio ex ista alia sicut effectus ex causa. Propterea et concludendo addit secundum, quod scilicet de hac quaestione prius tractandum est, ut ex causa cognita effectus innotescat dicens: quare considerandum est, opinio vera cui opinioni falsae contraria est: utrum negationi falsae an certe ei affirmationi falsae, quae contrarium esse opinatur. Et ut exemplariter proponatur, dico hoc modo: sunt tres opiniones de bono, puta vita: quaedam enim est ipsius boni opinio vera, quoniam bonum est, puta, quod vita sit bona; alia vero falsa negativa, scilicet, quoniam bonum non est, puta, quod vita non sit bona; alia item falsa affirmativa contrarii, scilicet, quoniam malum est, puta, quod vita sit mala. Quaeritur ergo quae harum falsarum contraria est verae?

355. Quod autem subdidit: et si est una, secundum quam contraria est, tripliciter legi potest.

Primo, dubitative, ut sit pars quaestionis; et tunc est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae: et simul quaeritur, si est tantum una harum falsarum secundum quam fiat contraria ipsi verae: quia cum unum uni sit contrarium, ut dicitur in X metaphysicae, quaerendo quae harum sit contraria, quaeremus etiam an una earum sit contraria.

Alio modo, potest legi adversative, ut sit sensus: quaeritur quae harum sit contraria; quamquam sciamus quod non utraque sed una earum est secundum quam fit contrarietas.

Tertio modo, potest legi dividendo hanc particulam, et si est una, ab illa sequenti, secundum quam contraria est; et tunc prima pars expressive, secunda vero dubitative legitur; et est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae, non solum si istae duae falsae inter se differunt in consequendo, sed etiam si utraque est una, idest alteri indivisibiliter unita, quaeritur secundum quam fit contrarietas.

Et hoc modo exponit Boethius, dicens quod Aristoteles apposuit haec verba propter contraria immediata, in quibus non differt contrarium a privativo. Inter contraria enim mediata et immediata haec est differentia, quod in immediatis a privativo contrarium non infertur. Non enim valet, corpus colorabile est non album, ergo est nigrum: potest enim esse rubrum. In immediatis autem valet; verbi gratia: animal est non sanum, ergo infirmum; numerus est non par, ergo impar. Voluit ergo Aristoteles exprimere quod nunc, cum quaerimus quae harum falsarum, scilicet negativae et affirmativae contrarii, sit contraria affirmativae verae, quaerimus universaliter sive illae duae falsae indivisibiliter se sequantur, sive non.

356. Deinde cum dicit: nam arbitrari, prosequitur hanc secundam quaestionem.

Et circa hoc quatuor facit.

Primo, declarat quod contrarietas opinionum non attenditur penes contrarietatem materiae, circa quam versantur, sed potius penes oppositionem veri vel falsi;

secundo, declarat quod non penes quaecunque opposita secundum veritatem et falsitatem est contrarietas opinionum; ibi: si ergo boni etc.;

tertio, determinat quod contrarietas opinionum attenditur penes per se primo opposita secundum veritatem et falsitatem tribus rationibus; ibi: sed in quibus primo fallacia etc.;

quarto declarat hanc determinationem inveniri in omnibus veram; ibi: manifestum est igitur et cetera.

Dicit ergo proponens intentam conclusionem, quod falsum est arbitrari opiniones definiri seu determinari debere contrarias ex eo quod contrariorum obiectorum sunt.

Et adducit ad hoc duplicem rationem.

Prima est: opiniones contrariae non sunt eadem opinio; sed contrariorum eadem est fortasse opinio; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt.

Secunda est: opiniones contrariae non sunt simul verae; sed opiniones contrariorum, sive plures, sive una, sunt simul verae quandoque; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt.

Harum rationum, suppositis maioribus, ponit utriusque minoris declarationem simul,

dicens: boni enim, quoniam bonum est, et mali, quoniam malum est, eadem fortasse opinio est, quoad primam.

Et subdit esse vera, sive plures sive una sit, quoad secundam.

Utitur autem dubitativo adverbio et disiunctione, quia non est determinandi locus an contrariorum eadem sit opinio, et quia aliquo modo est eadem et aliquo modo non. Si enim loquamur de habituali opinione, sic eadem est; si autem de actuali, sic non eadem est. Alia siquidem mentalis compositio actualiter fit, concipiendo bonum esse bonum, et alia concipiendo malum esse malum, licet eodem habitu utrunque cognoscamus, illud per se primo, et hoc secundario, ut dicitur IX metaphysicae.

Deinde subdit quod ista quae ad declarationem minorum sumpta sunt, scilicet bonum et malum, contraria sunt etiam contrarietate sumpta stricte in moralibus, ac per hoc congrua usi sumus declaratione.

Ultimo inducit conclusionem. Sed non in eo quod contrariorum opiniones sunt, contrariae sunt, sed magis in eo quod contrariae, idest, sed potius censendae sunt opiniones contrariae ex eo quod contrariae adverbialiter, scilicet contrario modo, idest vere et false enunciant. Et sic patet primum.

357. Si ergo boni et cetera. Quia dixerat quod contrarietas opinionum accipitur secundum oppositionem veritatis et falsitatis earum, declarat modo quod non quaecunque secundum veritatem et falsitatem oppositae opiniones sunt contrariae, tali ratione. De bono, puta, de iustitia, quatuor possunt opiniones haberi, scilicet quod iustitia est bona, et quod non est bona, et quod est fugibilis, et quod est non appetibilis. Quarum prima est vera, reliquae sunt falsae. Inter quas haec est diversitas quod, prima negat idem praedicatum quod vera affirmabat; secunda affirmat aliquid aliud quod bono non inest; tertia negat id quod bono inest, non tamen illud quod vera affirmabat. Tunc sic. Si omnes opiniones secundum veritatem et falsitatem sunt contrariae, tunc uni, scilicet verae opinioni non solum multa sunt contraria, sed etiam infinita: quod est impossibile, quia unum uni est contrarium. Tenet consequentia, quia possunt infinitae imaginari opiniones falsae de una re similes ultimis falsis opinionibus adductis, affirmantes, scilicet ea quae non insunt illi, et negantes ea quae illi quocunque modo coniuncta sunt: utraque namque indeterminata esse et absque numero constat. Possumus enim opinari quod iustitia est quantitas, quod est relatio, quod est hoc et illud; et similiter opinari quod iustitia non sit qualitas, non sit appetibilis, non sit habitus.

Unde ex supradictis in propositione quaestionis, inferens pluralitatem falsarum contra unam veram, ait: si ergo est opinatio vera boni, puta iustitiae, quoniam est bonum; et si est etiam falsa opinatio negans idem, scilicet, quoniam non est quid bonum; est vero et tertia opinatio falsa quoque, affirmans aliquid aliud inesse illi, quod non inest nec inesse potest, puta, quod iustitia sit fugibilis, quod sit illicita; et hinc intelligitur quarta falsa quoque, quae scilicet negat aliquid aliud ab eo quod vera opinio affirmat inesse iustitiae, quod tamen inest, ut puta quod non sit qualitas, quod non sit virtus; si ita inquam est, nulla aliarum falsarum ponenda est contraria opinioni verae. Et exponens quid demonstret per ly aliarum, subdit: neque quaecunque opinio opinatur esse quod non est, ut tertii ordinis opiniones faciunt: neque quaecunque opinio opinatur non esse quod est, ut quarti ordinis opiniones significant. Et causam subdit: infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est, ut supra declaratum fuit. Non ergo quaecunque opiniones oppositae secundum veritatem et falsitatem contrariae sunt. Et sic patet secundum.

Sed in quibuscumque fallacia est. Hae autem sunt ex his ex quibus sunt generationes: ex oppositis vero generationes sunt: quare etiam fallacia.

Si ergo quod bonum est, et bonum, et non malum est; et hoc quidem secundum se, illud vero secundum accidens (accidit enim ei non malum esse); magis autem in unoquoque vera est, quae secundum se est etiam falsa, si quidem et vera. Ergo ea quae est, quoniam non est bonum quod bonum est, eius, quae secundum se falsa est; illa vero quae est, quoniam malum est, eius, quae est secundum accidens. Quare magis erit falsa de bono ea, quae est negationis opinio, quam ea, quae est contrarii. Falsus autem est maxime circa singula, qui habet contrariam opinionem: contraria enim sunt eorum, quae plurimum circa idem differunt. Si igitur harum contraria est altera, magis vero negationis est contraria; manifestum est quoniam haec erit contraria. Illa vero quae est, quoniam malum est, quod bonum est, implicita est. Etenim quoniam non bonum est, necesse est forte idem ipsum opinari.

Amplius si etiam in aliis similiter oportet se habere, et hoc modo videbitur bene esse dictum. Aut enim ubique ea, quae est contradictionis, aut nusquam. Quibus vero non est contrarium, de his quidem est falsa ea, quae est verae opposita; ut qui hominem non putat esse hominem, falsus est. Si ergo hae contrariae sunt, etiam aliae quae sunt contradictiones.

Amplius similiter se habet opinio boni, quoniam bonum est, et non boni, quoniam non bonum est. Et praeter has boni, quoniam non bonum est, et non boni quoniam bonum est. Illi ergo quae est, non boni quoniam non bonum est; verae opinationi quaenam est contraria? non enim ea, quae dicit quoniam malum est: simul enim aliquando verae erunt. Nunquam autem vera verae est contraria: est enim quidquam non bonum malum. Quare contingit simul esse veras. At vero nec illa, quae est, quod non malum: vera enim et haec: simul enim et haec erunt. Relinquitur ergo, ei, quae est non bonum, quoniam non bonum est, contraria ea, quae est, non boni, quoniam bonum est. Falsa enim haec. Quare et ea, quae est boni, quoniam non bonum est, ei, quae est boni, quoniam est bonum.

Manifestum est autem quoniam nihil interest nec si universaliter ponamus affirmationem. Universalis enim negatio contraria erit; ut opinioni, quae opinatur, quoniam omne quod est bonum, bonum est, ea quae est, quoniam nihil horum quae bona sunt, bonum est. Nam ea quae est boni quoniam bonum est, si universaliter sit bonum, eadem est ei quae opinatur, quod quidquid bonum est, quoniam bonum est. Hoc autem nihil differt ab eo quod est, quod omne quod est bonum, bonum est. Similiter autem et in non bono.

Quare si in opinione sic se habet; sunt autem hae quae sunt in voce affirmationes et negationes notae eorum quae sunt in anima; manifestum est quoniam affirmationi contraria quidem negatio est, quae de eodem universaliter; ut ei, quae est, quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus, ea quae est, quoniam nullum vel nullus: contradictorie autem quae est, quod non omne aut non omnis.

Manifestum est autem, quoniam et veram verae non contingit esse contrariam, nec opinionem nec contradictionem. Contrariae enim, quae circa opposita sunt; circa eadem autem contingit verum dicere eumdem; simul autem non contingit eidem inesse contraria.

358. Quia subtili indagatione ostendit quod nec materiae contrarietas, nec veri falsique qualiscunque oppositio contrarietatem opinionum constituit, sed quod aliqua veri falsique oppositio id facit, ideo nunc determinare intendit qualis sit illa veri falsique oppositio, quae opinionum contrarietatem constituit. Ex hoc enim directe quaestioni satisfit. Et intendit quod sola oppositio opinionum secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem etc. constituit contrarietatem earum. Unde intendit probare istam conclusionem per quam ad quaesitum respondet: opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt contrariae; et consequenter illae, quae sunt oppositae secundum affirmationem contrariorum praedicatorum de eodem, non sunt contrariae, quia sic affirmativa vera haberet duas contrarias, quod est impossibile. Unum enim uni est contrarium.

359. Probat autem istam conclusionem tribus rationibus.

Prima est: opiniones in quibus primo est fallacia sunt contrariae; opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt in quibus primo est fallacia; ergo opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem sunt contrariae.

Sensus maioris est: opiniones quae primo ordine naturae sunt termini fallaciae, idest deceptionis seu erroris, sunt contrariae: sunt enim, cum quis fallitur seu errat, duo termini, scilicet a quo declinat, et ad quem labitur. Huius rationis in littera primo ponitur maior, cum dicitur: sed in quibus primo fallacia est; adversative enim continuans sermonem supradictis, insinuavit non tot enumeratas opiniones esse contrarias, sed eas in quibus primo fallacia est modo exposito.

Deinde subdit probationem minoris talem: eadem proportionaliter sunt, ex quibus sunt generationes et ex quibus sunt fallaciae; sed generationes sunt ex oppositis secundum affirmationem et negationem; ergo et fallaciae sunt ex oppositis secundum affirmationem et negationem. Quod erat assumptum in minore. Unde ponens maiorem huius prosyllogismi, ait: haec autem, scilicet fallacia, est ex his, scilicet terminis, proportionaliter tamen, ex quibus sunt et generationes. Et subsumit minorem: ex oppositis vero, scilicet secundum affirmationem et negationem, et generationes fiunt. Et demum concludit: quare etiam fallacia, scilicet, est ex oppositis secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem.

360. Ad evidentiam huius probationis scito quod idem faciunt in processu intellectus cognitio et fallacia seu error, quod in processu naturae generatio et corruptio. Sicut namque perfectiones naturales generationibus acquiruntur, corruptionibus desinunt; ita cognitione perfectiones intellectuales acquiruntur, erroribus autem seu deceptionibus amittuntur. Et ideo, sicut tam generatio quam corruptio est inter affirmationem et negationem, ut proprios terminos, ut dicit V Physic.; ita tam cognoscere aliquid, quam falli circa illud, est inter affirmationem et negationem, ut proprios terminos: ita quod id ad quod primo attingit cognoscens aliquid in secunda operatione intellectus est veritatis affirmatio, et quod per se primo abiicitur est illius negatio. Et similiter quod per se primo perdit qui fallitur est veritatis affirmatio, et quod primo incurrit est veritatis negatio. Recte ergo dixit quod iidem sunt termini inter quos primo est generatio, et illi inter quos est primo fallacia, quia utrobique termini sunt affirmatio et negatio.

361. Deinde cum dicit: si ergo quod bonum est etc., intendit probare maiorem principalis rationis. Et quia iam declaravit quod ea, in quibus primo est fallacia, sunt affirmatio et negatio, ideo utitur, loco maioris probandae, scilicet, opiniones in quibus primo est fallacia, sunt contrariae, sua conclusione, scilicet, opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem sunt contrariae. Aequivalere enim iam declaratum est. Fecit autem hoc consuetae brevitati studens, quoniam sic procedendo, et probat maiorem, et respondet directe quaestioni, et applicat ad propositum simul. Probat ergo loco maioris conclusionem principaliter intentam quaestionis, hanc, scilicet: opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem eiusdem sunt contrariae; et non illae, quae sunt oppositae secundum contrariorum affirmationem de eodem.

Et intendit talem rationem. Opinio vera et eius magis falsa sunt contrariae opiniones; oppositae secundum affirmationem et negationem sunt vera et eius magis falsa; ergo opiniones oppositae secundum affirmationem et negationem sunt contrariae.

Maior probatur ex eo quod, quae plurimum distant circa idem sunt contraria; vera autem et eius magis falsa plurimum distant circa idem, ut patet.

Minor vero probatur ex eo quod opposita secundum negationem eiusdem de eodem est per se falsa respectu suae affirmationis verae. Opinio autem per se falsa magis falsa est quacunque alia. Unumquodque enim quod est per se tale, magis tale est quolibet quod est per aliud tale.

362. Unde ad suprapositas opiniones in propositione quaestionis rediens, ut ex illis exemplariter clarius intentum ostendat, a probatione minoris inchoat tali modo. Sint quatuor opiniones, duae verae, scilicet, bonum est bonum, bonum non est malum, et duae falsae, scilicet, bonum non est bonum, et, bonum est malum. Clarum est autem quod prima vera est ratione sui, secunda autem est vera secundum accidens, idest, ratione alterius, quia scilicet non esse malum est coniunctum ipsi bono: ideo enim ista est vera, bonum non est malum, quia bonum est bonum, et non e contra; ergo prima quae est secundum se vera, est magis vera quam secunda: quia in unoquoque genere quae secundum se est vera est magis vera. Illae autem duae falsae eodem modo censendae sunt, quod scilicet magis falsa est, quae secundum se est falsa. Unde quia prima earum, scilicet, bonum non est bonum, quae est negativa, est per se et non ratione alterius falsa, relata ad illam affirmativam, bonum est bonum; et secunda, scilicet, bonum est malum, quae est affirmativa contrarii, ad eamdem relata est falsa per accidens, idest ratione alterius (ista enim, scilicet, bonum est malum, non immediate falsificatur ab illa vera, scilicet bonum est bonum, sed mediante illa alia falsa, scilicet, bonum non est bonum); idcirco magis falsa respectu affirmationis verae est negatio eiusdem quam affirmatio contrarii. Quod erat assumptum in minore.

363. Unde rediens ad supra positas (ut dictum est) opiniones, infert primas duas veras opiniones dicens: si ergo quod bonum est et bonum est et non est malum, et hoc quidem, scilicet quod dicit prima opinio, est verum secundum se, idest ratione sui; illud vero, scilicet quod dicit secunda opinio, est verum secundum accidens, quia accidit, idest, coniunctum est ei, scilicet bono, malum non esse. In unoquoque autem ordine magis vera est illa quae secundum se est vera. Etiam igitur falsa magis est quae secundum se falsa est: siquidem et vera huius est naturae, ut declaratum est, quod scilicet magis vera est, quae secundum se est vera. Ergo illarum duarum opinionum falsarum in quaestione propositarum, scilicet, bonum non est bonum, et, bonum est malum, ea quae est dicens, quoniam non est bonum quod bonum est, idest negativa; scilicet, bonum non est bonum, est consistens falsa secundum se, idest, ratione sui continet in seipsa falsitatem; illa vero reliqua falsa opinio, quae est dicens, quoniam malum est, idest, affirmativa contraria, scilicet, bonum est malum, eius, quae est, idest, illius affirmationis dicentis, bonum est bonum, secundum accidens, idest, ratione alterius falsa est.

Deinde subdit ipsam minorem: quare erit magis falsa de bono, opinio negationis, quam contrarii.

Deinde ponit maiorem dicens quod, semper magis falsus circa singula est ille qui habet contrariam opinionem, ac si dixisset, verae opinioni magis falsa est contraria. Quod assumptum erat in maiore. Et eius probationem subdit, quia contrarium est de numero eorum quae circa idem plurimum differunt. Nihil enim plus differt a vera opinione quam magis falsa circa illam.

364. Ultimo directe applicat ad quaestionem dicens: quod si (pro, quia) harum falsarum, scilicet, negationis eiusdem et affirmationis contrarii, altera est contraria verae affirmationi, opinio vero contradictionis, idest, negationis eiusdem de eodem, magis est contraria secundum falsitatem, idest, magis est falsa, manifestum est quoniam haec, scilicet opinio falsa negationis, erit contraria affirmationi verae, et e contra. Illa vero opinio quae est dicens, quoniam malum est quod bonum est, idest, affirmatio contrarii, non contraria sed implicita est, idest, sed implicans in se verae contrariam, scilicet, bonum non est bonum. Etenim necesse est ipsum opinantem affirmationem contrarii opinari, quoniam idem de quo affirmat contrarium non est bonum. Oportet siquidem si quis opinatur quod vita est mala, quod opinetur quod vita non sit bona. Hoc enim necessario sequitur ad illud, et non e converso; et ideo affirmatio contrarii implicita dicitur. Negatio autem eiusdem de eodem implicita non est. Et sic finitur prima ratio.

365. Notandum est hic primo quod ista regula generalis tradita hic ab Aristotele de contrarietate opinionum, quod scilicet contrariae opiniones sunt quae opponuntur secundum affirmationem et negationem eiusdem de eodem, et in se et in assumptis ad eius probationem propositionibus scrupulosa est. Unde multa hic insurgunt dubia.

Primum est quia cum oppositio secundum affirmationem et negationem non constituat contrarietatem sed contradictionem apud omnes philosophos, quomodo Aristoteles opiniones oppositas secundum affirmationem et negationem ex hoc contrarias ponat. Augetur et dubitatio quia dixit quod ea in quibus primo est fallacia sunt contraria, et tamen subdit quod sunt oppositae sicut termini generationis, quos constat contradictorie opponi. Nec dubitatione caret quomodo sit verum id quod supra diximus ex intentione s. Thomae, quod nullae duae opiniones opponantur contradictorie, cum hic expresse dicitur aliquas opponi secundum affirmationem et negationem.

Dubium secundo insurgit circa id quod assumpsit, quod contraria cuiusque verae est per se falsa. Hoc enim non videtur verum. Nam contraria istius verae, Socrates est albus, est ista, Socrates non est albus, secundum determinata; et tamen non est per se falsa. Sicut namque sua opposita affirmatio est per accidens vera, ita ista est per accidens falsa. Accidit enim isti enunciationi falsitas. Potest enim mutari in veram, quia est in materia contingenti.

Dubium est tertio circa id quod dixit: magis vero contradictionis est contraria. Ex hoc enim videtur velle quod utraque, scilicet, opinio negationis et contrarii, sit contraria verae affirmationi; et consequenter vel uni duo ponit contraria, vel non loquitur de contrarietate proprie sumpta: cuius oppositum supra ostendimus.

366. Ad evidentiam omnium, quae primo loco adducuntur, sciendum quod opiniones seu conceptiones intellectuales, in secunda operatione de quibus loquimur, possunt tripliciter accipi:

uno modo, secundum id quod sunt absolute;

alio modo, secundum ea quae repraesentant absolute;

tertio, secundum ea quae repraesentant, ut sunt in ipsis opinionibus.

Primo membro omisso, quia non est praesentis speculationis,

scito quod si accipiantur secundo modo secundum repraesentata, sic invenitur inter eas et contradictionis, et privationis, et contrarietatis oppositio. Ista siquidem mentalis enunciatio, Socrates est videns, secundum id quod repraesentat opponitur illi, Socrates non est videns, contradictorie; privative autem illi, Socrates est caecus; contrarie autem illi, Socrates est luscus; si accipiantur secundum repraesentata. Ut enim dicitur in postpraedicamentis, non solum caecitas est privatio visus, sed etiam caecum esse est privatio huius quod est esse videntem, et sic de aliis.

Si vero accipiantur opiniones tertio modo, scilicet, prout repraesentata per eas sunt in ipsis, sic nulla oppositio inter eas invenitur nisi contrarietas: quoniam sive opposita contradictorie sive privative sive contrarie repraesententur, ut sunt in opinionibus, illius tantum oppositionis capaces sunt, quae inter duo entia realia inveniri potest. Opiniones namque realia entia sunt. Regulare enim est quod quidquid convenit alicui secundum esse quod habet in alio, secundum modum et naturam illius in quo est sibi convenit, et non secundum quod exigeret natura propria. Inter entia autem realia contrarietas sola formaliter reperitur. Taceo nunc de oppositione relativa. Opiniones ergo hoc modo sumptae, si oppositae sunt, contrarietatem sapiunt, sed non omnes proprie contrariae sunt, sed illae quae plurimum differunt circa idem veritate et falsitate. Has autem probavit Aristoteles esse opiniones affirmationis et negationis eiusdem de eodem. Istae igitur verae contrariae sunt. Reliquae vero per reductionem ad has contrariae dicuntur.

367. Ex his patet quid ad obiecta dicendum sit. Fatemur enim quod affirmatio et negatio in seipsis contradictionem constituunt; in opinionibus vero existentes contrarietatem inter illas causant propter extremam distantiam, quam ponunt inter entia realia, opinionem scilicet veram et opinionem falsam circa idem. Stantque ista duo simul quod ea, in quibus primo est fallacia, sint opposita ut termini generationis, et tamen sint contraria utendo supradicta distinctione: sunt enim opposita contradictorie ut termini generationis secundum repraesentata; sunt autem contraria, secundum quod habent in seipsis illa contradictoria. Unde plurimum differunt. Liquet quoque ex hoc quod nulla est dissentio inter dicta Aristotelis et s. Thomae, quia opiniones aliquas opponi secundum affirmationem et negationem verum esse confitemur, si ad repraesentata nos convertimus, ut hic dicitur.

368. Tu autem qui perspicacioris ac provectioris ingenii es compos, hinc habeto quod inter ipsas opiniones oppositas quidam tantum motus est, eo quod de affirmato in affirmatum mutatio fit: inter ipsas vero secundum repraesentata, similitudo quaedam generationis et corruptionis invenitur, dum inter affirmationem et negationem mutatio clauditur.

Unde et fallacia sive error quandoque et motus et mutationis rationem habet diversa respiciendo, quando scilicet ex vera in per se falsam, vel e converso, quis mutat opinionem;

quandoque autem solam mutationem imitatur, quando scilicet absque praeopinata veritate ipsam falsam offendit quis opinionem;

quandoque vero motus undique rationem possidet, quando scilicet ex vera affirmatione in falsam circa idem contrarii affirmationem transit.

Quia tamen prima ut quis fallatur radix est oppositio affirmationis et negationis, merito ea in quibus primo est fallacia, sicut generationis terminos opponi dixit.

369. Ad dubium secundo loco adductum dico quod peccatur ibi secundum aequivocationem illius termini per se falsa, seu per se vera. Opinio enim et similiter enunciatio potest dici dupliciter per se vera seu falsa.

Uno modo, in seipsa, sicut sunt omnes verae secundum illos modos perseitatis qui enumerantur I posteriorum, et similiter falsae secundum illosmet modos, ut, homo non est animal. Et hoc modo non accipitur in hac regula de contrarietate opinionum et enunciationum opinio per se vera aut falsa, ut efficaciter obiectio adducta concludit. Si enim ad contrarietatem opinionum hoc exigeretur non possent esse opiniones contrariae in materia contingenti: quod est falsissimum.

Alio modo potest dici opinio sive enunciatio per se vera aut falsa respectu suae oppositae. Per se vera quidem respectu suae falsae, et per se falsa respectu suae verae. Et tunc nihil aliud est dicere, est per se vera respectu illius, nisi quod ratione sui et non alterius verificatur ex falsitate illius. Et similiter cum dicitur, est per se falsa respectu illius, intenditur quod ratione sui et non alterius falsificatur ex illius veritate. Verbi gratia; istius verae, Socrates currit, non est per se falsa, Socrates sedet, quia falsitas eius non immediate sequitur ex illa, sed mediante ista alia falsa, Socrates non currit, quae est per se illius falsa, quia ratione sui et non per aliquod medium ex illius veritate falsificatur, ut patet. Et similiter istius falsae, Socrates est quadrupes, non est per se vera ista, Socrates est bipes, quia non per seipsam veritas istius illam falsificat, sed mediante ista, Socrates non est quadrupes, quae est per se vera respectu illius: propter seipsam enim falsitate istius verificatur, ut de se patet. Et hoc secundo modo utimur istis terminis tradentes regulam de contrarietate opinionum et enunciationum. Invenitur siquidem sic universaliter vera in omni materia regula dicens quod, vera et eius per se falsa, et falsa et eius per se vera, sunt contrariae.

Unde patet responsio ad obiectionem, quia procedit accipiendo ly per se vera, et per se falsa primo modo.

370. Ad ultimum dubium dicitur quod, quia inter opiniones ad se invicem pertinentes nulla alia est oppositio nisi contrarietas, coactus fuit Aristoteles (volens terminis specialibus uti) dicere quod una est magis contraria quam altera, insinuans quidem quod utraque contrarietatis oppositionem habet respectu illius verae. Determinat tamen immediate quod tantum una earum, scilicet negationis opinio, contraria est affirmationi verae. Subdit enim: manifestum est quoniam haec contraria erit. Duo ergo dixit, et quod utraque, tam scilicet negatio eiusdem quam affirmatio contrarii, contrariatur affirmationi verae, et quod una tantum earum, negatio scilicet, est contraria. Et utrunque est verum. Illud quidem, quia, ut dictum est, ambae contrarietates oppositione contra affirmationem moliuntur; sed difformiter, quia opinio negationis primo et per se contrariatur, affirmationis vero contrarii opinio secundario et per accidens, idest per aliud, ratione scilicet negativae opinionis, ut declaratum est: sicut etiam in naturalibus albo contrariantur et nigrum et rubrum, sed illud primo, hoc reductive, ut reducitur scilicet ad nigrum illud inducendo, ut dicitur V Physic. Secundum autem dictum simpliciter verum est, quoniam simpliciter contraria non sunt nisi extrema unius latitudinis, quae maxime distant; extrema autem unius distantiae non sunt nisi duo. Et ideo cum inter pertinentes ad se invicem opiniones unum extremum teneat affirmatio vera, reliquum uni tantum falsae dandum est, illi scilicet quae maxime a vera distat. Hanc autem negativam opinionem esse probatum est. Haec igitur una tantum contraria est illi, simpliciter loquendo. Caeterae enim oppositae ratione istius contrariantur, ut de mediis dictum est. Non ergo uni plura contraria posuit, nec de contrarietate large loquutus est, ut obiiciendo dicebatur.

371. Deinde cum dicit: amplius si etiam etc., probat idem, scilicet quod affirmationi contraria est negatio eiusdem, et non affirmatio contrarii secunda ratione, dicens: si in aliis materiis oportet opiniones se habere similiter, idest, eodem modo, ita quod contrariae in aliis materiis sunt affirmatio et negatio eiusdem; et hoc, scilicet quod diximus de boni et mali opinionibus, videtur esse bene dictum, quod scilicet contraria affirmationi boni non est affirmatio mali, sed negatio boni.

Et probat hanc consequentiam subdens: aut enim ubique, idest, in omni materia, ea quae est contradictionis altera pars censenda est contraria suae affirmationi, aut nusquam, idest, aut in nulla materia. Si enim est una ars generalis accipiendi contrariam opinionem, oportet quod ubique et in omni materia uno et eodem modo accipiatur contraria opinio. Et consequenter, si in aliqua materia negatio eiusdem de eodem affirmationi est contraria, in omni materia negatio eiusdem de eodem contraria erit affirmationi.

Deinde intendens concludere a positione antecedentis, affirmat antecedens ex sua causa, dicens quod illae materiae quibus non inest contrarium, ut substantia et quantitas, quibus, ut in praedicamentis dicitur, nihil est contrarium. De his quidem est per se falsa ea, quae est opinioni verae opposita contradictorie, ut qui putat hominem, puta Socratem non esse hominem, per se falsus est respectu putantis, Socratem esse hominem.

Deinde affirmando ipsum antecedens formaliter, directe concludit intentum a positione antecedentis ad positionem consequentis dicens: si ergo hae, scilicet, affirmatio et negatio in materia carente contrario, sunt contrariae, et omnes aliae contradictiones contrariae censendae sunt.

372. Deinde cum dicit: amplius similiter etc., probat idem tertia ratione, quae talis est: sic se habent istae duae opiniones de bono, scilicet, bonum est bonum, et, bonum non est bonum, sicut se habent istae duae de non bono, scilicet, non bonum non est bonum, et, non bonum est bonum. Utrobique enim salvatur oppositio contradictionis. Et primae utriusque combinationis sunt verae, secundae autem falsae. Unde proponens hanc maiorem quoad primas veras utriusque combinationis ait: similiter se habet opinio boni, quoniam bonum est, et non boni quoniam non est bonum. Et subdit quoad secundas utriusque falsas: et super has opinio boni quoniam non est bonum, et non boni quoniam est bonum. Haec est maior.

Sed illi verae opinioni de non bono, scilicet, non bonum non est bonum, contraria non est, non bonum est malum, nec bonum non est malum, quae sunt de praedicato contrario, sed illa, non bonum est bonum, quae est eius contradictoria; ergo et illi verae opinioni de bono, scilicet, bonum est bonum, contraria erit sua contradictoria, scilicet, bonum non est bonum, et non affirmatio contrarii, scilicet, bonum est malum. Unde subdit minorem supradictam dicens: illi ergo verae opinioni non boni, quae est dicens quoniam scilicet non bonum non est bonum, quae est contraria.

Non enim est sibi contraria ea opinio, quae dicit affirmativae praedicatum contrarium, scilicet, quod non bonum est malum: quia istae duae aliquando erunt simul verae. Nunquam autem vera opinio verae contraria est. Quod autem istae duae aliquando simul sint verae, patet ex hoc quod quoddam non bonum malum est: iniustitia enim quoddam non bonum est, et malum. Quare contingeret contrarias esse simul veras: quod est impossibile. At vero nec supradictae verae opinioni contraria est illa opinio, quae est dicens praedicatum contrarium negativae, scilicet, non bonum non est malum, eadem ratione, quia simul et hae erunt verae. Chimaera enim est quoddam non bonum, de qua verum est simul dicere quod non est bona, et quod non est mala.

Relinquitur ergo tertia pars minoris quod ei opinioni verae quae, est dicens quoniam non bonum non est bonum, contraria est ea opinio non boni, quae est dicens quod est bonum, quae est contradictoria illius.

Deinde subdit conclusionem intentam: quare et ei opinioni boni, quae dicit bonum est bonum, contraria est ea boni opinio, quae dicit quod bonum non est bonum, idest, sua contradictoria. Contradictiones ergo contrariae in omni materia censendae sunt.

373. Deinde cum dicit: manifestum est igitur etc., declarat determinatam veritatem extendi ad cuiusque quantitatis opiniones. Et quia de indefinitis, et particularibus, et singularibus iam dictum est, eo quod idem evidenter apparet de eis in hac re iudicium (indefinitae enim et particulares nisi pro eisdem supponant sicut singulares, per modum affirmationis et negationis non opponuntur, quia simul verae sunt); ideo ad eas, quae universalis quantitatis sunt se transfert, dicens, manifestum esse quod nihil interest quoad propositam quaestionem, si universaliter ponamus affirmationes. Huic enim, scilicet, universali affirmationi, contraria est universalis negatio, et non universalis affirmatio de contrario; ut opinioni quae opinatur, quoniam omne bonum est bonum, contraria est, nihil horum, quae bona sunt, idest, nullum bonum est bonum. Et declarat hoc ex quid nominis universalis affirmativae, dicens: nam eius quae est boni, quoniam bonum est, si universaliter sit bonum: idest, istius opinionis universalis, omne bonum est bonum, eadem est, idest, aequivalens, illa quae opinatur, quidquid est bonum est bonum; et consequenter sua negatio contraria est illa quam dixi, nihil horum quae bona sunt bonum est, idest, nullum bonum est bonum. Similiter autem se habet in non bono: quia affirmationi universali de non bono reddenda est negatio universalis eiusdem, sicut de bono dictum est.

374. Deinde cum dicit: quare si in opinione sic se habet etc., revertitur ad respondendum quaestioni primo motae, terminata iam secunda, ex qua illa dependet.

Et circa hoc duo facit:

quia primo respondet quaestioni;

secundo, declarat quoddam dictum in praecedenti solutione; ibi: manifestum est autem quoniam et cetera.

Circa primum duo facit.

Primo, directe respondet quaestioni, dicens: quare si in opinione sic se habet contrarietas, ut dictum est; et affirmationes et negationes quae sunt in voce, notae sunt eorum, idest, affirmationum et negationum quae sunt in anima; manifestum est quoniam affirmationi, idest, enunciationi affirmativae, contraria erit negatio circa idem, idest, enunciatio negativa eiusdem de eodem, et non enunciatio affirmativa contrarii. Et sic patet responsio ad primam quaestionem, qua quaerebatur, an enunciationi affirmativae contraria sit sua negativa, an affirmativa contraria. Responsum est enim quod negativa est contraria.

Secundo, dividit negationem contrariam affirmationi, idest, negationem universalem et contradictoriam, dicens: universalis, scilicet, negatio, affirmationi contraria est et cetera. Ut exemplariter dicatur, ei enunciationi universali affirmativae quae est, omne bonum est bonum, vel, omnis homo est bonus, contraria est universalis negativa, ea scilicet, nullum bonum est bonum, vel, nullus homo est bonus: singula singulis referendo. Contradictoria autem negatio, contraria illi universali affirmationi est, aut, non omnis homo est bonus, aut, non omne bonum est bonum, singulis singula similiter referendo. Et sic posuit utrunque divisionis membrum, et declaravit.

375. Sed est hic dubitatio non dissimulanda. Si enim affirmationi universali contraria est duplex negatio, universalis scilicet et contradictoria, vel uni duo sunt contraria, vel contrarietate large utitur Aristoteles: cuius oppositum supra declaravimus. Augetur et dubitatio: quia in praecedenti textu dixit Aristoteles quod, nihil interest si universalem negationem faciamus ita contrariam universali affirmationi, sicut singularem singulari. Et ita declinari non potest quin affirmationi universali duae sint negationes contrariae, eo modo quo hic loquitur de contrarietate Aristoteles.

376. Ad huius evidentiam notandum est quod, aliud est loqui de contrarietate quae est inter negationem alicuius universalis affirmativae in ordine ad affirmationem contrarii de eodem, et aliud est loqui de illamet universali negativa in ordine ad negationem eiusdem affirmativae contradictoriam. Verbi gratia: sint quatuor enunciationes, quarum nunc meminimus, scilicet, universalis affirmativa, contradictoria, universalis negativa, et universalis affirmatio contrarii, sic dispositae in eadem linea recta: omnis homo est iustus, non omnis homo est iustus, omnis homo non est iustus, omnis homo est iniustus: et intuere quod licet primae omnes reliquae aliquo modo contrarientur, magna tamen differentia est inter primae et cuiusque earum contrarietatem.

Ultima enim, scilicet affirmatio contrarii, primae contrariatur ratione universalis negationis, quae ante ipsam sita est: quia non per se sed ratione illius falsa est, ut probavit Aristoteles, quia implicita est.

Tertia autem, idest universalis negatio, non per se sed ratione secundae, scilicet negationis contradictoriae, contrariatur primae eadem ratione, quia, scilicet, non est per se falsa illius affirmationis veritate, sed implicita: continet enim negationem contradictoriam, scilicet, non omnis homo est iustus, mediante qua falsificatur ab affirmationis veritate, quia simpliciter et prior est falsitas negationis contradictoriae falsitate negationis universalis: totum namque compositius et posterius est partibus. Est ergo inter has tres falsas ordo.

Ita quod affirmationi verae contradictoria negatio simpliciter sola est contraria, quia est simpliciter respectu illius per se falsa; affirmativa autem contrarii est per accidens contraria, quia est per accidens falsa; universalis vero negatio, tamquam medium sapiens utriusque extremi naturam, relata ad contrarii affirmationem est per se contraria et per se falsa, relata autem ad negationem contradictoriam est per accidens falsa et contraria. Sicut rubrum ad nigrum est album, et ad album est nigrum, ut dicitur in V physicorum. Aliud igitur est loqui de negatione universali in ordine ad affirmationem contrarii, et aliud in ordine ad negationem contradictoriam. Si enim primo modo loquamur, sic negatio universalis per se contraria et per se falsa est; si autem secundo modo, non est per se falsa, nec contraria affirmationi.

377. Quia ergo agitur ab Aristotele nunc quaestio, inter affirmationem contrarii et negationem quae earum contraria sit affirmationi verae, et non agitur quaestio ipsarum negationum inter se, quae, scilicet, earum contraria sit illi affirmationi, ut patet in toto processu quaestionis; ideo Aristoteles indistincte dixit quod utraque negatio est contraria affirmationi verae, et non affirmatio contrarii. Intendens per hoc declarare diversitatem quae est inter affirmationem contrarii et negationem in hoc quod verae affirmationi contrariantur, et non intendens dicere quod utraque negatio est simpliciter contraria. Hoc enim in dubitatione non est quaesitum, sed illud tantum.

Et similiter dixit quod nihil interest si quis ponat negationem universalem: nihil enim interest quoad hoc, quod affirmatio contrarii ostendatur non contraria affirmationi verae, quod inquirimus. Plurimum autem interesset, si negationes ipsas inter se discutere vellemus quae earum esset affirmationi contraria. Sic ergo patet quod subtilissime Aristoteles locutus de vera contrarietate enunciationum, unam uni contrariam posuit in omni materia et quantitate, dum simpliciter contrarias contradictiones asseruit.

378. Deinde cum dicit: manifestum est autem etc., resumit quoddam dictum ut probet illud, dicens manifestum est autem ex dicendis quod non contingit veram verae contrariam esse, nec in opinione mentali, nec in contradictione, idest, vocali enunciatione. Et causam subdit: quia contraria sunt quae circa idem opposita sunt; et consequenter enunciationes et opiniones verae circa diversa contrariae esse non possunt. Circa idem autem contingit simul omnes veras enunciationes et opiniones verificari, sicut et significata vel repraesentata earum simul illi insunt: aliter verae tunc non sunt. Et consequenter omnes verae enunciationes et opiniones circa idem contrariae non sunt, quia contraria non contingit eidem simul inesse. Nullum ergo verum sive sit circa idem, sive sit circa aliud, est alteri vero contrarium.

Et sic finitur expositio huius libri Perihermenias. Anno nativitatis dominicae 1496, in festo divi Thomae Aquinatis. Cui sit honor et gloria, eo quod dederit opus a se inceptum, tanto tempore incompletum, perfici.